Ontzetting na vrijspraak Demjanjuk Twijfel bij de rechters;

JERUZALEM - Het was doodstil in de zaal, er was zelfs geen geroezemoes te horen, toen het vonnis werd uitgesproken. John Demjanjuk, die een eenvoudig bruin shirt droeg, had dezelfde kille, bijna verdwaasde uitdrukking op zijn gezicht als tijdens het oorspronkelijke 18 maanden durende proces.

Zijn zoon, John Demjanjuk Jr., en schoonzoon, Ed Nishnic, die tussen andere VIP's gepropt zaten op de tweede rij, luisterden via de koptelefoons naar de vertaling in het Engels van de woorden van de rechter. Pinchas Epstein, een van de getuigen die Treblinka wist te overleven en Demjanjuk identificeerde als Ivan de Verschrikkelijke, liep rood aan, toen hij de woorden van de rechter hoorde. Met opgeheven hoofd bleef hij echter recht voor zich uitkijken. De vloed van emotie kwam later. Samen met het extreem-rechtse parlementslid Josef Bagad diende hij gisteravond een aanklacht tegen Demjanjuk in. De twee eisen dat de vrijgesprokene wordt vastgehouden, omdat hij “joden heeft vermoord in het concentratiekamp Sobibor, in Polen”.

Om precies negen uur, bij de aanvang van de zitting, las de president van het Hooggerechtshof het vonnis voor, ruim vijf jaar na de terdoodveroordeling van Demjanjuk door het districtsarrondissement: “Ons vonnis in dit beroep luidt dat we de appellant, wegens twijfel, vrijspreken van de beschuldigingen die tegen hem geuit zijn met betrekking tot zijn identiteit en de handelingen in het Treblinka-vernietigingskamp van degene die daar bekend stond als Ivan de Verschrikkelijke. Met betrekking tot de vraag of het mogelijk is om de beschuldigde te veroordelen op basis van andere aanklachten . . . concluderen we dat er geen mogelijkheid is om hem te veroordelen wegens een ander misdrijf.” De hal in het nieuwe gebouw van het Hooggerechtshof in Jeruzalem was gevuld met tientallen soldaten, politiemannen en zelfs met leden van van de speciale bom-brigade. Demjanjuk zat in de beklaagdenbank omringd door acht bewakers; de rest was verspreid over de gangpaden en de houten zitbanken, alsof er zeker moeilijkheden werden verwacht.

Opperrechter Meir Sjamgar, had bijna twee uur nodig voor het voorlezen van het uittreksel van het meer dan 500 pagina's tellende vonnis. Hij verklaarde zorgvuldig hoe en waarom de vijf rechters tot de beslissing waren gekomen die voor Israel schokkend was, maar toch niet geheel onverwachts kwam. Door te beginnen met de geschiedenis van Operatie Reinhardt, het nazi-plan dat de vernietiging van de joden in Oost-Europa inhield, haalde hij elk in het beroep aan bod gekomen onderwerp aan. Het Hof bevestigde de authenciteit van de zogeheten 'Trawniki-kaart', die vermeldde dat Demjanjuk in Trawniki een opleiding had genoten tot Wachmann van de SS en vervolgens naar het concentratiekamp Sobibor was gestuurd, daarna naar Flossenburg en Regensburg.

De verdediging had oorspronkelijk beweerd dat het document een KGB-vervalsing was. Maar juist de Trawniki-kaart was uiteindelijk mede aanleiding tot twijfel aan de identiteit van Demjanjuk als Ivan de Verschikkelijke. Het Hof bevestigde de uitkomsten van het lager gerechtshof, waarin de getuigenissen van overlevenden van Treblinka werden geaccepteerd. Zij hadden Demjanjuk geidentificeerd als Ivan de Verschrikkelijke op basis van foto's en hadden hem opnieuw geidentificeerd in de rechtszaal. Van Demjanjuks alibi dat hij de oorlog had doorgebracht in een oorlogsgevangenenkamp in Chelm, lieten zij geen letter overeind. Het argument van de verdediging dat het lager gerechtshof niet neutraal had gehandeld ten aanzien van de advocaat van Demjanjuk, waardoor een verkeerd vonnis was uitgeproken, verwierpen de vijf rechters. Bovendien spraken ze hun twijfel uit over de betrouwbaarheid van de getuigenissen, uit de jaren veertig en vijftig, van de veertig Oekraiense bewakers, die - na het uitspreken van het doodvonnis - in de dossiers van de KGB waren ontdekt. Daarin werd Ivan de Verschrikkelijke geidentficeerd als ene Ivan Marsjenko. “Wij weten niet hoe deze getuigenissen de wereld in zijn gekomen, en van wie ze afkomstig zijn”, aldus Sjamgar.

Toch sprak de Hoge Raad John Demjanjuk vrij omdat die getuigenissen een “redelijke twijfel veroorzaakte, dat begon te knagen aan ons rechterlijk geweten; misschien is de appellant niet Ivan de Verschrikkelijke van Treblinka.”

Het Hooggerechtshof zag ervan af hem te veroordelen voor andere misdrijven - terwijl er bewijs was dat hij op zijn minst medeplichtig was aan een handeling die moord ten doel had. Als reden gaven de rechters op dat de verdachte geen enkele mogelijkheid had gehad zich te verweren tegen andere aantijgingen dan dat hij Ivan de Verschrikkelijke zou zijn. Deze tweede beslissing was onverwachts en verhitte de gemoederen. Toen de lezing van het vonnis was beeindigd, ontving Demjanjuk prompt een deportatiebevel. Hij werd teruggestuurd naar de gevangenis, waar hij voor zijn eigen bescherming verblijft, totdat hij het land verlaat.

- Vervolg op pagina 5

De zaak is gesloten, maar niet af

Nadat de rechters zich hadden teruggetrokken in hun kamers, en de mensen de rechtzaal uit stroomden, brak de hel los op het moment dat de pers de hoofdrolspelers van het proces, die de zaal uit kwamen, omsingelde (er werd zelfs een journalist gearresteerd).

De politie moest op komen draven om Joram Sjeftel te hulp te schieten, de triomfantelijke advocaat van de verdediging - tijdens het proces en de beroepszaak werd hij de man die door de meeste Israelisch met liefde wordt gehaat.

Iedereen had het bij het verkeerde eind, behalve Sjeftel, die al weken lang de wereld verzekerde dat zijn client vrijuit zou gaan. Dit terwijl alle rechterlijke experts hadden voorspeld dat het Hooggerechtshof een tussenweg zou kiezen: Demjanjuk wordt vrijgesproken omdat hij Ivan de Verschrikkelijke niet zou zijn, maar veroordeeld voor zijn aanwezigheid in Sobibor. Sjeftel had ironisch genoeg, meer vertrouwen in de feilloze normen van eerlijkheid van het Hooggerechtshof dan de meeste van zijn collega's.

Verliezers

Het rumoer rond Sjeftel maakte de aanblik van de overlevenden van de kampen nog schrijnender. Toen een menigte van geluids- en cameramannen zich op de advocaat stortte, stond getuige Elijahoe Rosenberg, die Demjanjuk als Ivan de Verschrikkelijke identificeerde, met een bleek en gepijnigd gezicht aan de zijkant - een verliezer die wat net gebeurd is, nog niet kan bevatten.

“Wat kan ik zeggen?” reageerde hij kwaad op vragen. “Ze geloofden me, maar ze laten hem gaan. Hoe denk je dat ik me hierover voel?”

“Ik begrijp niets van het vonnis”, zei Noah Kleiger, een overlevende van Auschwitz die naar elke zitting van het Demjanjuk-proces is geweest. “De rechtbank accepteerde de verklaring van de ooggetuige, aanvaardde de authenciteit van de belangrijke documenten, en vervolgens beslist het Hooggerechtshof om hem te laten gaan. Ik kan gewoon niet bevatten dat dit Hof van de staat Israel een man vrijlaat, waarvan het zelf zegt dat die een nazi-moordenaar is.”

“De wet werd nageleefd, maar van gerechtigheid was geen sprake”, zegt een boze Efraim Zuroff, de directeur van de de afdeling van het Simon Weisenthal Centrum in Israel. “Ze hadden de zaak terug kunnen verwijzen naar een arrondissementsrechtbank om hem aan te klagen voor zijn aanwezigheid en misdrijven gepleegd in Trawniki, Sobibor, Flossenburg.”

Maar de rechters maakten duidelijk dat de zaak gesloten is, dat John Demjanjuk niet meer wordt aangeklaagd binnen de grenzen van de staat Israel. Ondertussen is 'Wachmann' Ivan Demjanjuk - zoals het vonnis koppig aan hem refereert - weer terug in zijn cel in afwachting van zijn deportatie. Tot nu toe is nog steeds niet zeker waar de statenloze Demjanjuk naartoe zal gaan. Het Amerikaanse burgerschap is hem ontnomen, nadat hij naar Israel werd uitgewezen in 1986 en de VS zijn niet verplicht hem terug te nemen, ondanks zijn vrijspraak.

(Procedures om de ontzegging van zijn Amerikaanse staatsburgerschap te herroepen zijn uitgesteld tot augustus.) Het is ook niet duidelijk of zijn geboorteland, Oekraine, hem zal opnemen, zelfs niet op tijdelijke basis. Voorop staat dat Israel zo snel mogelijk van hem af wil.

De Israelische gemeenschap van rechters en advocaten vindt dat niemand zich hoeft te schamen over de uitkomst van de zeven jaar durende Demjanjuk-zaak, maar ziet deze als een garantie van de gewetensvolle, hoge normen van het Israelische rechtsysteem. Boven alles verwierp het Hooggerechtshof beschuldigingen dat mensen die ervan verdacht worden misdrijven tegen joden te hebben gepleegd, geen eerlijk proces zouden krijgen in Israel.

“Ivan Demjanjuk ontsnapte op het nippertje”, zegt professor Mordechai Kremnitzer, decaan van de juridische faculteit van de Hebreeuwse Universiteit.

“Het Hooggerechtshof boog voorover en terug, daarbij de meest liberale beginselen uitrekkend, om zo een eerlijke verdediging in het proces te verzekeren.”

“Zelfs de openbare aanklager stelde de belangen van de justitie boven alles.

Het waren de openbare aanklager, Michael Sjaked, en zijn assistent, die het beste bewijsmateriaal mee terugnamen uit de Sovjet-Unie. Dat leidde uiteindelijk tot de vrijspraak van Demjanjuk. De zaak is tragisch, niet alleen een mijlpaal'', vat Kremnitzer samen.

De afsluitende woorden van het vonnis weerspiegelen zijn gevoelens. “Wachmann Ivan Demjanjuk is door ons vrijgesproken, wegens twijfel, van de verschrikkelijke beschuldigingen die toegewezen worden aan Ivan de Verschrikkelijke van Treblinka. Dit was de beste manier van handelen voor rechters, die niet in staat zijn het hart en de geest te doorgronden, maar alleen kunnen onderzoeken wat hun ogen zien en lezen. De zaak is gesloten, maar niet af. De gehele waarheid is niet het voorrecht van een menselijke rechter.”

- VS weigeren Demjanjuk toegang

- Een chronologie

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden