Ontwortelde lijven aaien

interview | De beelden van de Belgische kunstenaar Berlinde De Bruyckere zijn confronterend. Maar de dode lichamen en dieren roepen ook compassie op.

Kwetsbaar zijn de mens- en dierbeelden van de Belgische kunstenaar Berlinde De Bruyckere. Zo teer is de huid dat ondanks de stevige verpakking er toch één met lichte kwetsuren uit de transportkist is gekomen. Medewerkers van De Bruyckere zijn in een van de zalen van het Gemeentemuseum Den Haag met pannetjes hete was en pigmenten in de weer om de 'schaafwonden' te herstellen. Aderen, bloed en een kneuzing schemeren door de wasbleke huid heen van 'Marthe'. De Bruyckere vernoemde dit beeld naar de vrouw die er model voor stond en van wie ze afgietsels maakte. Van alle mensen, paarden, bomen en geweien die haar oeuvre bevolken, maakt ze afgietsels in was op ware grootte.

Zo weerloos lijkt het voorover gebogen naakte lichaam van 'Marthe', dat je een arm of een deken om haar heen zou willen slaan. De bottige ledematen bungelen aan het lijf en zijn vervormd tot vreemde groeisels. Het lijken wel boomtakken. Waarom roept dit levenloze lijf zonder hoofd, dat op het eerste gezicht afstoot en beklemt, mededogen op?

Wat is dat toch met de beelden van Berlinde De Bruyckere (Gent, 1964)? Of ze nu worden getoond in Nederland, in China, de Verenigde Staten of Italië, overal worden mensen er diep door geraakt. Wie eenmaal haar werk heeft gezien, vergeet dat nooit meer. Tijdens het inrichten van haar tentoonstelling in het Haags Gemeentemuseum, die dit weekeinde opende, stonden bezoekers al gebiologeerd te kijken door de afgesloten glazen toegangsdeur. Daarachter werden de staarten geborsteld van twee ineengestrengelde halve paardenlijven. De siliconen mallen van dode paarden of delen daarvan maakt De Bruyckere in het mortuarium van de faculteit diergeneeskunde van de Gentse universiteit. De afgietsels in was bekleedt ze met de eigen huid van de dieren, wat haar paardeninstallaties zeer aaibaar maakt.

Heeft u geen huiver voor die dode paardenlijven?

"Nee, daar ben ik mee opgegroeid. Mijn ouders hadden een slagerij. Als kind zag ik hoe de dode dieren naar binnen werden gesleept. Ik heb geen schrik voor karkassen."

Spelen daarom dieren zo'n belangrijke rol in uw werk?

"Natuurlijk zijn er dingen uit je jeugd die je meeneemt. Al doe ik natuurlijk wel iets anders dan mijn vader. Als ik met dieren werk, zie ik hun schoonheid. Daar wil ik iets mee doen. Ik ben voor een groot deel opgegroeid bij mijn grootmoeder. Ze woonde naast een boerderij en is ook zelf boerin geweest. Mijn liefde voor dieren is daar gegroeid. Als meisje wilde ik dierenarts worden, maar toen ik een keizersnee meemaakte bij een koe, was ik genezen.

Mijn grootvader was bezeten van bomen. Hij entte ze ook. Fascinerend vond ik het om te zien hoe er zomaar nieuw leven groeide uit een boom of tak die op de onderstam van een andere boom was gezet. Kijk naar mijn beelden, daar komen ook allerlei groeisels uit. Zo zijn er meer dingen in mijn werk die verwijzen naar gebeurtenissen in mijn leven."

De paarden kwamen in haar werk, vertelt ze, nadat ze als artist in residence was uitgenodigd in het Flanders Field Museum in Ieper. Daar werd ze geraakt door de beelden van door granaten verminkte en zieltogende paarden op het slagveld van de Eerste Wereldoorlog.

Wanneer besloot u om kunstenaar te worden?

"Mijn familie had niets met kunst, al was mijn vader wel een kunstenaar in zijn vak. Hij maakte hele mooie etalages in de slagerswinkel. Mijn ouders hadden het erg druk met de slagerij en daarom stuurden ze mij op vijfjarige leeftijd naar het internaat. Daar is waarschijnlijk de kiem gelegd. Ik was er zo eenzaam en ongelukkig dat ik ging tekenen, als uitlaatklep. Dat ben ik altijd blijven doen."

Ze wijst naar de tekeningen en aquarellen die ook deel uitmaken van de expositie in Den Haag. Het zijn geen voorstudies voor haar sculpturen, maar zelfstandige werken die wel over dezelfde thema's gaan.

De internationale doorbraak van De Bruyckere kwam in 2003, toen haar werk voor het eerst werd getoond op de Biënnale van Venetië, in het Italiaanse paviljoen. Tien jaar later keerde ze terug om haar eigen land te vertegenwoordigen met de magistrale installatie 'Kreupelhout'. In het verduisterde Belgische paviljoen lagen afgietsels van een ontwortelde olm die ze had gevonden in het bos bij haar atelier. De stronk en takken had ze van hun schors ontdaan en de afgietsels ingeschilderd met de kleuren die ze ook gebruikt voor haar mensbeelden. Daardoor leek het alsof daar een gebroken menselijk lichaam lag uitgestrekt.

Haar reputatie in België is groot, vergelijkbaar met die van Marlene Dumas in Nederland. Maar ze is ook een geliefd kunstenaar, omdat ze nuchter is, vriendelijk en wars van diva-gedrag.

Met haar kleine, tengere postuur oogt ze breekbaar. Maar daar moeten we ons niet op verkijken, zegt ze lachend. Want ze beschikt over 'heel veel energie en kracht'. Dat moet ook wel, want ze sleept vaak eigenhandig zware takken uit het bos mee naar het atelier. "Natuurlijk doe ik niet alles alleen. Mijn man en ik hebben een equipe van medewerkers. Dat brengt ook verantwoordelijkheden met zich mee. Ik kan niet zomaar drie maanden weggaan en mijn mensen aan hun lot overlaten."

Uw beelden zijn niet gemakkelijk. Ze zijn rauw en stoten af, maar raken ook diep in het hart. Ze zijn huiveringwekkend en intrigerend tegelijk. Legt u die contrasten er bewust in?

"Vaak vinden mensen mijn beelden pijnlijk en confronterend. Ze zien botten, een dood paard, dode lichamen, ze zien pijn en lijden, bebloede lappen. Maar tegelijkertijd roepen mijn beelden ook compassie op. Heel vaak willen mensen dat dode paard strelen. Ze zien dat er wordt gezorgd voor die gewonde lijven. Ik leg ze op kussens, ik spalk ze, zwachtel ze in met fluweel. Ik gebruik ook bewust was, een zacht en kneedbaar materiaal als contrast voor de heftige onderwerpen die ik verbeeld."

U confronteert mensen met lijden, maar wilt ze ook troost bieden. Is dat ingegeven door een religieuze overtuiging?

"Ik ben katholiek opgevoed en je ziet ook religieuze motieven terug in mijn werk, maar ik ben niet gelovig. Lijden en troost zijn de thema's in mijn werk. We zijn bijna immuun geworden voor het lijden door al die afschuwelijke beelden waarmee we worden overspoeld, van geweld en ontwortelde vluchtelingen. Met mijn beelden wil ik dat universele lijden tonen op zo'n manier dat mensen daar weer gevoelig voor worden, maar niet belerend of dwingend. Tegelijk wil ik ook hoop in mijn beelden leggen. Ik geloof niet in een leven na de dood, maar ik vind wel troost in de transformatie die je in de natuur ziet. Uit de stronk van een ontwortelde boom kan zomaar iets nieuws groeien."

U bent nu een succesvol kunstenaar die overal in de wereld wordt gevraagd. Legt dat een druk op u?

"Niet in de zin dat het invloed heeft op wat ik wil maken. Ik ga heel intuïtief te werk en dat gaat niet veranderen. Maar ik realiseer me wel dat ik misschien minder succesvol zou zijn geweest in een andere tijd, toen abstracte kunst erg gewild was. In deze moeilijke en onzekere tijd hebben mensen kennelijk meer behoefte aan dit soort figuratieve kunst. Maar ik zal me nooit aanpassen aan de tijdgeest."

Berlinde De Bruyckere, t/m 31 mei in het Gemeentemuseum Den Haag. De tentoonstelling is in samenwerking met SMAK in Gent georganiseerd en reist na Den Haag door naar Kunsthaus Bregenz in Zwitserland.

Slagersdochter

Berlinde de Bruyckere werd in 1964 geboren als dochter van een slager in Gent. Ze is als kunstenaar opgeleid aan het Sint Lucas in Gent, de stad waar ze woont en haar atelier heeft. Ze is getrouwd met kunstenaar Peter Buggenhout, die 'heel abstracte' beelden maakt. De Bruyckere: "Ik wil alleen maar figuratieve kunst maken, hij gruwelt ervan." Samen hebben ze twee zonen, van 17 en 9 jaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden