Ontwikkeling Oost-Europa stelt ook ons voor vragen

De auteur is medewerker van het IKV.

Dit voorval raakt aan de kern van de koppeling die door het IKV in de Vredesweek van 1992 aan de orde zal worden gesteld: nationalisme en religie.

Herleving van tradities zien we vandaag vooral in de voormalige communistische landen. Hoewel, ook in West-Europa lijkt vreemd genoeg 1992 het jaar waarin men zich soms weer meer zorgen is gaan maken over eigen identiteiten.

De ontwikkelingen waarvan wij getuige zijn, roepen diverse vragen op.

Heeft de scherpe nationalistische reactie en de religieuze herleving in vrijwel alle Oosteuropese landen iets met ons te maken? Wat bedoelen we, als wij ons, neus in de lucht, 'Europeaan' noemen? Vinden we misschien dat wij voor liggen en zij achter?

Verder: hoe kom je dichter bij elkaar? Is dat alleen hun zaak? Denken we over onze inzet te weinig na, om ons niet te hoeven realiseren dat zich in ons deel van Europa ook een geestelijk vacuum opent? Heeft het leven hier zoveel andere bevrediging te bieden, dat er geen ruimte en geen reden is voor zorg over traditie, respect voor de eigen geschiedenis en het doorgeven van godsdienst en cultuur? Wij zijn immers nog lang niet uitgeconsumeerd in het heden.

Is consumptie dan misschien de kern geworden van ons westerse, democratische 'universalisme'? Zelfs het Oosteuropese nationalisme laat zich consumeren: vanuit je luie stoel naar de tv kijkend kun je je verbazen of ergeren, hoe men zich 1000 kilometer verderop in het zwarte gat van een vervaarlijk verleden stort. Kijk, ze schieten zelfs elkaars Godshuizen in puin. Belachelijk! Zapp!

Sinds de val van het communisme worden we geconfronteerd met het feit dat we samen moeten leven in een Europa met mensen die 'onze' tijd heel anders lijken te beleven dan wij. Niet alleen vanuit de Derde wereld, maar ook vanuit Oost-Europa worden we nu gedwongen in te zien dat ons universalisme veel beperkter, exclusiever en materialistischer is dan we meestal veronderstellen.

Reflectie

Het hernemen van oude nationale en godsdienstige tradities met alle conflicten die daarbij horen, maakt de kloof van onbegrip in Europa als geheel er niet kleiner op. Waar onverdraagzaamheid en zelfs oorlog het dagelijks leven gaan bepalen, stelt dat natuurlijk in de eerste plaats scherpe vragen aan de direct betrokkenen. Maar het vraagt van ons minstens om goed te willen doorgronden wat er gebeurt en waarom.

Maar dat niet alleen, er passen ook vragen aan onszelf bij. Ik wil natuurlijk allerminst suggereren dat we van de weeromstuit ons eigen verzuilde nationalisme maar weer moeten oppoetsen: God, Nederland en Oranje voor de protestanten en het middeleeuwengevoel voor de katholieken. Wel, dat het geen kwaad kan ons wat meer kritische reflectie toe te staan op de culturele en geestelijke ontwikkeling van het na-oorlogse West-Europa en Nederland in het bijzonder. .. - AL corr In de eerste plaats om een tegenwicht te bieden aan de processen van zelfvervreemding die bij ons, zij het in een andere context, net zo goed onbehagen wekken.en hier dus wel, in een evenwaardige tekstsituatie - AL corr In de tweede plaats om minder toeschouwer te worden en ook niet alleen maar politieagent. Als wij bijvoorbeeld ten aanzien van ons eigen verleden slechts afstand kunnen voelen en steeds minder verbondenheid, dan wordt het, denk ik, al maar moeilijker mensen te begrijpen voor wie dat wel telt. Het wordt dan zeer problematisch of je ooit zinvol in hun situatie zult kunnen intervenieren, laat staan dat je samen ooit nog iets nieuws kunt beginnen.

Samen iets nieuws beginnen vraagt in de eerste plaats heel veel belangstelling, intensieve studie en kritische zin voor gebeurtenissen en achtergronden. Het zou wel eens kunnen zijn dat onze 'leeglopende' kerken de weinige instituties in Europa vormen, die daarin een spilfunctie zouden kunnen vervullen. Ook al omdat christenen de spanning tussen universalisme en uitverkiezing verre van vreemd is.

Er is evenzeer een kritische, selectieve solidariteit geboden. Hulp aan de nieuwe vluchtelingen en oorlogsslachtoffers aan vele zijden, spreekt voor zich. Maar er wordt ook onze heel speciale solidariteit gevraagd met groepen in de nieuwe Europese oorlogslanden, die, dwars tegen alles in, vredesactiviteiten blijven ondernemen. Je komt ze nog steeds tegen in het voormalige Joegoslavie, in Turks Koerdistan, maar ook in diverse (oud-) GOS-landen zoals Azerbeidzjan en Armenie. Zij zijn ook de eerst aangewezenen om de 'tijdverschillen' met ons stukje Europa een beetje te helpen overbruggen.

Het Vredesfonds Europa, een initiatief van het 25-jarig IKV (giro 678870), is bedoeld om nu en in de komende tijd deze groepen (maar bijvoorbeeld ook oorlogsvluchtelingen, waaronder dienstweigeraars uit die landen) krachtig te gaan steunen. Ze moeten hun publikaties kunnen uitgeven, educatieve projecten opzetten, vredeszones oprichten, vredesmissies uitvoeren en oorlogsmisdrijven aan de kaak stellen, seminars houden over niet-gewelddadige oplossingen voor de conflicten in hun landen, een bureautje onderhouden met fax-lijnen naar de grote persbureaus en ze moeten natuurlijk in leven kunnen blijven.

Er zijn nog andere redeneringen mogelijk, die je temidden van onze Westeuropese gedesorienteerdheid helaas te makkelijk hoort uitgesproken: een leger erheen, ofwel de handen in de schoot en wachten tot het gedonder is afgelopen.

Maar wie denkt dat we zo samen ooit in 'dezelfde tijd' zullen uitkomen, mag het zeggen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden