Ontwerper van de toekomst

Ken Adam produceerde de decors voor talloze beroemde films. De wereld van James Bond was de wereld van Ken Adam. De inmiddels 93-jarige ontwerper schonk zijn archief aan zijn geboortestad Berlijn. Het filmmuseum aldaar stelde er een magnifieke tentoonstelling uit samen.

Meteen aan het begin van de tentoonstelling wordt de bezoeker een stikdonkere ruimte binnengeleid. Achterin die ruimte zie je Ken Adam zitten, aan zijn tekentafel, met een dikke sigaar in de hand. Je weet even niet of hij daar echt zit, want de makers van de installatie hebben een bijzonder driedimensionaal effect bereikt. In de opstijgende rookwolken van Adams sigaar ziet de toeschouwer de tekeningen ontstaan waar hij net aan zit te werken.

Adam legt uit wat hij met zijn Flo-Master-viltstift aan het tekenen is. Het is de War Room uit de film 'Dr. Strangelove' van Stanley Kubrick. Die film uit 1964 is een bittere satire op de dreiging van een alles vernietigende atoomoorlog. Als de tekening af is, verschijnt een van de scènes die hij zojuist heeft getekend: Peter Sellars in de rol van Amerikaans president in een cynische dialoog met Peter Sellars als ex-nazi Dr. Strangelove. Een scène met wereldfaam.

Adam was een van de meest gevierde makers van filmdecors. Beroemd waren zijn ontwerpen voor de vroege James Bond-films, zoals 'Dr. No', 'Goldfinger', 'You Only Live Twice' en 'Moonraker'. Hij gaf vorm aan meer dan 70 films. Ook historische films, zoals 'Barry Lyndon' van Kubrick. Maar het meest karakteristiek waren zijn bijdragen aan futuristische films. De War Room in 'Dr. Strangelove' is daar een zuiver voorbeeld van.

De cirkelvormige tafel met de cirkelvormige lamp erboven, het schuine plafond van beton, de wand met wereldkaarten waarop flikkerende lichtjes het verloop van de oorlog aangeven. Alles imposant nagebouwd in een Londense studio. Het decor verraadt dat de ontwerper middenin de moderne architectuurgeschiedenis staat en op de hoogte is van de laatste stand der techniek. Adams ontwerpen berusten steevast op diepgaande research.

En ze berusten op Adams eigen ervaringen. Hij groeide op in het Berlijn van de jaren twintig, waar modernistische architecten als Mendelsohn en Behrens actief waren. In 1934 vluchtte zijn familie, rijke Joodse kledinghandelaren, voor Hitler naar Londen. Karl Hugo Adam, later Ken Adam, meldde zich bij de Royal Air Force en vloog bommen naar Duitsland. Daar komt zijn liefde voor techniek en snelheid vandaan; zie de voertuigen van James Bond.

Na de oorlog studeerde hij even architectuur, maar hij belandde al snel bij zijn roeping: de productie van filmdecors. Soms vond hij locaties die aan zijn ideeën beantwoordden, vaak werden ze, kosten noch moeite sparend, in gigantische studio's nagebouwd.

Beroemd is de Space Shuttle die in de Bond-film 'Moonraker' uit een nepvulkaan opstijgt en een kopie bleek te zijn van de eerste Space Shuttle die de Nasa pas twee jaar later de lucht in schoot.

Adam werkte vooral in Londen, maar ook vele jaren in Los Angeles voor grote Hollywood-producties. En hij keerde regelmatig terug naar zijn geboortestad Berlijn. In 1958 bijvoorbeeld, voor de film 'Ten Seconds to Hell' van Robert Aldrich, over Duitse krijgsgevangenen die vlak na de oorlog in Berlijn bommen onschadelijk moesten maken. Ook de laatste film waaraan Adam meewerkte, 'Taking Sides' van István Szabó, speelt in Berlijn.

Voor die film uit 2001, over de denazificatie van de beroemde dirigent Wilhelm Furtwängler, die onder Hitler actief was gebleven, verbouwde Adam imposante locaties in Berlijn, zoals het Bode-Museum en de Parochialkirche. Voor de meer intieme scènes putte hij uit herinneringen uit zijn kindertijd, uit de uren die hij doorbracht in de mahoniehouten bureauruimten van zijn vader, waar hij zijn eerste tekeningen van futuristische auto's en vliegtuigen maakte.

Inmiddels heeft Adam de cirkel Berlijn-Londen-Los Angeles-Londen-Berlijn gesloten. Hij heeft zijn omvangrijke archief, met onder meer ruim 4000 van zijn flitsende tekeningen, geschonken aan het Berlijnse Museum für Film und Fernsehen, gevestigd in de Potsdamer Strasse, niet ver van waar zijn vader zijn kledingzaak had. Het museum heeft er een prachtige tentoonstelling uit samengesteld, die nog tot in mei volgend jaar te bezichtigen is.

'Bigger than Life' heet de tentoonstelling, een titel die de kern raakt. In zijn tekeningen voor filmdecors overdreef Adam niet alleen de stijl van de Bauhaus-designers maar ook die van de ontwerpers van de decors in oude Duitse, expressionistische films als 'Dr. Mabuse' en 'Das Cabinet des Dr. Caligari'. Maar juist door te overdrijven sloeg Adam een brug naar de futuristische stijl die terugkeert in het werk van hedendaagse architecten.

"Loop een willekeurige hal van een kantorencomplex binnen of een hedendaags cultuurpaleis", schrijft architect Daniel Libeskind in de catalogus van 'Bigger than Life', "en je wordt de echo gewaar van Ken Adams films." In nog sterkere mate zie je die echo overigens in Libeskinds eigen ontwerpen, zoals die voor het Jüdisches Museum in Berlijn en voor het One World Trade Center op Ground Zero in New York.

Libeskind ontwierp daarmee twee machtige gedenktekens voor geweld en vernietiging. Niet voor niets noemt hij de War Room in 'Dr. Strangelove' het meesterwerk van Adam. "Die ruimte is het ultieme beeld van macht en destructie, van leven en dood", schrijft Libeskind.

De tentoonstelling 'Bigger than Life: Ken Adam's Film Design' is t/m 17 mei 2015 te zien in het Museum für Film und Fernsehen, Potsdamer Strasse 2, Berlijn. De gelijknamige catalogus is uitgegeven door Kerber Verlag en kost euro 24,95.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden