Ontwaak, verworpenen en flexwerkers

Hebben de klassieke waarden van de PvdA als goed werk, verheffing en binding nog iets te betekenen? Ja, zegt onderzoekster Monika Sie. Maar dan moet de PvdA af van haar liberale koers.

PvdA-leider Diederik Samsom zal zich - voorzichtig uitgedrukt - niet helemaal gemakkelijk hebben gevoeld, toen hij het nieuwste onderzoek van de Wiardi Beckman Stichting (WBS), het wetenschappelijk bureau voor de sociaal-democratie, onder ogen kreeg.

Terwijl hij met de VVD heeft afgesproken om de maximale duur van de werkloosheidsuitkeringen terug te brengen van drie tot anderhalf jaar en het ontslagrecht te versoepelen, spreekt de WBS zich uit tegen zo'n verdere aantasting van de bestaanszekerheid. WBS-directeur Monika Sie Dhian Ho presenteert het onderzoek, getiteld 'Van waarde', vandaag op een partijbijeenkomst in Amsterdam. Ze zegt: "Het is heel onverstandig de WW te versoberen in crisistijd. En als je de WW activerender wil maken door de uitkeringsduur te verkorten, doe dan in elk geval iets aan de hoogte van de uitkering en combineer het met een scholingsfonds.

"Mijn oproep aan het kabinet is om te waken voor een pure versoberingsagenda die enkel is gericht op verkleining van de verzorgingsstaat. Investeer in menselijk kapitaal. Rust de mensen zo toe dat ze de onzekerheden van het bestaan aankunnen.

"Ik weet dat in de aanloop naar het regeerakkoord sprake is geweest van een collectief scholingsfonds. Laat het kabinet de 250 miljoen euro die het ter beschikking stelt voor een 'sociale agenda', daarvoor gebruiken. En schep met gelijkgezinden internationaal de mogelijkheden voor zo'n sterke, moderne verzorgingsstaat, door een eind te maken aan de hyperglobalisering en het eenzijdig economische Europese beleid."

Sie laat zich niet verleiden tot uitspraken over het humeur van Samsom. "We zullen wel horen wat hij ervan vindt", zegt ze glimlachend. "Maar dit rapport staat op gespannen voet met het kabinetsbeleid. Het volgt een andere logica dan het regeerakkoord. Gelukkig omarmt partijvoorzitter Hans Spekman het rapport. Een groot deel neemt hij over in de partijresolutie waarover het congres zich in april moet uitspreken. Spekman heeft liever een debat binnen de partij dan dat teleurgestelde kiezers afhaken."

De afgelopen jaren heeft Sie met een keur aan onderzoekers onderzocht of sociaal-democratische waarden als bestaanszekerheid, goed werk, verheffing en binding nog iets te betekenen hebben. En zo ja, wat die betekenis dan is en welke consequenties de sociaal-democratie daaraan moet verbinden. Het onderzoek doet denken aan wat ze bij het CDA 'herbronnen' noemen, het vertalen van oude Bijbelse waarden als rentmeesterschap of gerechtigheid naar de moderne tijd.

Joop den Uyl, premier van 1973 tot 1977, ging als directeur van de WBS in de jaren vijftig Sie voor. In 'De weg naar vrijheid' (1951) pleegde hij een vergelijkbare exercitie. Wat is er sindsdien gebeurd dat Sie het nodig vond opnieuw onderzoek te doen?

Sie: "In de jaren vijftig en zestig kon je spreken van een sociaal-democratisch regime. Iedereen was van zijn bestaan verzekerd dankzij de bescherming van de verzorgingsstaat. Toen in de jaren tachtig de crisis toesloeg, hebben de sociaal-democraten gezocht naar een model om uit de problemen van de verzorgingsstaat te komen.

"Ze kwamen uit bij een maximale groeistrategie. Ze volgden de agenda van het kapitaal: grenzen open, liberalisering van de markt, vervolmaking van de Europese Unie. De extra groei die dat genereerde, konden ze mooi gebruiken om hun sociale doelen overeind te houden. Achteraf gezien was dat uitstel van executie. De prijs wordt nu betaald. De baten waren groot, maar de financiële markten werden zo vrij dat we in een nog grotere crisis terecht zijn gekomen. Als het om de verzorgingsstaat gaat is de keuzevrijheid dramatisch afgenomen. Die prijs is onvoldoende voorzien."

U doet alsof de verzorgingsstaat tot aan de huidige crisis nog overeind stond. Maar de PvdA was die met de christen-democraten en de liberalen toch al eerder aan het hervormen?
"Ja, sociaal-democraten zijn al jaren geleden begonnen met hervormingen. Mensen moeten zich actiever opstellen; wie een uitkering krijgt moet aan verplichtingen voldoen. Maar op onderdelen is dit doorgeslagen naar een liberaal beleid en zijn de sociaal-democraten hun politieke zelfbewustzijn kwijtgeraakt: 'eigen verantwoordelijkheid, je kunt het zelf maken, zo niet dan ben je een loser'. Het individualisme als geloof heeft alle ruimte gekregen. Daar komen we nu van terug. Elk individueel succes heeft een collectieve basis nodig. Dat idee is heel sociaal-democratisch. In culturele zin is het 'Van Waarde'-onderzoek postliberaal."

U bent somber over de economische groei. We hebben weinig keuzes meer, de verzorgingsstaat moet hervormd. Zijn de mogelijkheden uitgeput?
"Tenzij er een wonder gebeurt en ze in Delft of Wageningen fantastische ontdekkingen doen, op het gebied van de biotechnologie of duurzaamheid bijvoorbeeld. Dan zijn hogere groeicijfers mogelijk. We moeten rekening houden met een gematigder groei; dat we ons welzijn uit andere dingen halen dan meer consumptie: uit onze kwaliteit van leven. Gelukkig is de mens meer dan consument alleen."

Uit uw onderzoek blijkt dat bestaanszekerheid nog steeds van grote waarde is. Zonder verzorgingsstaat kunnen we niet.
"Economische bestaanszekerheid is voor bepaalde groepen opnieuw urgent. Hun naakte bestaan is aan de orde. Ik heb het over mensen met flexibele contracten, slachtoffers van aanbestedingsconstructies, bijvoorbeeld in de thuiszorg en in de schoonmaak. Ik heb het over Brigitte de Waal uit ons onderzoek die als schoonmaakster vroeger tien minuten had voor een klaslokaal en nu nog negentig seconden. Over mensen met vier banen om aan een minimuminkomen te komen. Over mensen in de catering, in de bewaking en over postbestellers die per bezorgd poststuk worden betaald. Als het hun bedrijven tegenzit, worden alle risico's op hen afgewenteld. Zij vliegen er als eersten uit."

En dus? Opnieuw de barricaden op?
"Deels wel ja. Tegen de logica 'voor jou tien anderen' helpt collectieve actie. Dat is in de schoonmaak gebleken. Daarnaast is bewustwording belangrijk, ook bij de mensen die nog een vaste baan hebben. In Engeland organiseert de Labour-ideoloog Maurice Glassman kerstborrels bij multinationale bedrijven waar een groot deel van het personeel niet meer in vaste dienst is.

"Die mensen laat hij vertellen wat het betekent om van een minimuminkomen te moeten leven. Het leidt vaak tot een spontane herverdeling. Mensen met een vaste goedbetaalde baan schamen zich. Daarnaast zullen we de bestaanszekerheid anders moeten invullen. De risico's zijn anders dan vijftig jaar geleden. Vaste banen zijn er steeds minder. Mensen hebben een andere levensloop. Dat betekent dat we toe moeten naar een verzorgingsstaat die de mensen toerust voor een volgende stap in hun loopbaan. Een scholingsfonds helpt daarbij. Werkgevers en werknemers moeten eerder over een volgende stap nadenken, niet afwachten tot mensen werkloos zijn."

U legt zich neer bij een hervorming van de verzorgingsstaat. Bij tegenslag moeten mensen meer verantwoordelijkheid nemen. In de langdurige zorg wordt gekeken wat kinderen, familie en de buurt kunnen betekenen.
"We moeten inderdaad ruimte maken voor die sociale veerkracht. Maar de overheid moet wel voor goede voorwaarden zorgen. Je moet mensen zo toerusten dat ze het waar kunnen maken, zeker als de mantelzorg heel zwaar wordt. Mantelzorg kan ook niet als er geen goede verlofregelingen zijn. Zo niet dan weet ik wat er gebeurt: dan draaien de vrouwen er weer voor op. Dat is de dood voor de emancipatie.

"Er zal een strak sociaal vangnet moeten blijven. Niet iedereen is zelfredzaam. We moeten nu keuzes maken, want de oude en nieuwe risico's stapelen zich op. Wat doet de staat, wat kunnen de mensen zelf? Maar als er dan gekozen moet worden dan liever op basis van bepaalde sociaal-democratische waarden dan dat het je overkomt. Vaak verzetten sociaal-democraten zich tegen bezuinigingen, totdat het niet anders kan, waarna ze het liberale recept volgen."

Wie is Monika Sie...
Monika Sie Dhian Ho (1967) is sinds 1 januari 2008 directeur van de Wiardi Beckman Stichting, het wetenschappelijk bureau voor de sociaal-democratie. Ze studeerde politieke wetenschappen aan de Erasmus Universiteit in Rotterdam. Na haar studie doceerde ze daar politicologie en aan de Universiteit Leiden internationale betrekkingen en internationale politieke economie. Voordat ze bij de Wiardi Beckman Stichting kwam werkte ze van 1997 tot 2006 als onderzoeker/projectleider bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Ze werkte mee aan rapporten op het gebied van ontwikkelingssamenwerking, Europese samenwerking en bestuurlijke vernieuwing.

...en wat onderzocht ze
Het grote onderzoeksproject van de Wiardi Beckman Stichting bestond naast wetenschappelijke werk uit vele vraaggesprekken met gewone Nederlanders. In die gesprekken resoneren de vier klassieke sociaal-democratische waarden: bestaanszekerheid, goed werk, verheffing en binding.

Eén van de ondervraagden is Esther, ergotherapeute in het oosten van het land. Haar ervaringen en reactie daarop zijn volgens Monika Sie een illustratie van de, wat zij noemt, dubbele vervreemding in de samenleving.

Esther verwacht niets meer van de politiek,terwijl de politiek niet langer in staat is de persoonlijke levenssfeer van Esther te verbinden met het publieke domein. Hoe goed Esther ook is in haar werk, ze heeft nauwelijks of niet greep op de omstandigheden waaronder ze dat werk moet doen. Hoewel ze zich ontworstelde aan de onvrijheid in haar particuliere bestaan - ze heeft zich los weten te maken van thuis en is materieel in staat haar wensen te vervullen - is haar vrijheid in haar professionele bestaan juist ingeperkt. Ze werd door haar superieuren niet gehoord, waardoor ze zich machteloos voelde.

De reactie van Esther is dat ze zich steeds meer in haar eigen wereld terugtrekt. 'Ik hou het klein voor mezelf, want ik wil gelukkig zijn', is haar levensmotto geworden. Zodra ze zich meer met de organisatie van haar werk bezighoudt, neemt het ongeluksgevoel toe. Nu richt ze zich op haar mooi opgeknapte huis, haar partner en haar patiënten. Op de verre reis die ze eens in de twee jaar onderneemt.

"Persoonlijke problemen op het werk worden geen publieke issues doordat partijen deze onvoldoende politiseren. Mede daardoor zijn mensen verleerd samen een vuist te maken", concludeert Sie uit het relaas van Esther. "Ze zien de mogelijkheden niet meer om gezamenlijk de koers te verleggen als het om kernwaarden als goed, zinvol werk gaat."

Ze wijst op de vraag, die een van de ondervraagden, stelde. "Zij vroeg wat een politieke partij zou kunnen hebben aan haar ervaringen. Aan een politieke partij! Het gevoel heerst dat het op tal van terreinen slechter gaat en dat we daar als leden van de samenleving in wezen niets aan kunnen doen. Van de politiek wordt al helemaal weinig verwacht."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden