Ontsnappen aan het obscene is onmogelijk

Stefan Hertmans: 'Het bedenkelijke. Over het obscene in de cultuur.' Uitgeverij Boom; 204 blz.; euro 17,50. ****

De schrijver

Vlaming Stefan Hertmans (Gent, 1951) is naast essayist ook toneelschrijver, dichter en romancier. Vorig jaar ontving hij de AKO Literatuurprijs voor zijn boek 'Oorlog en terpentijn'.

Stelling van dit boek

Volgens de gangbare definitie betekent 'obsceen' min of meer hetzelfde als 'onzedelijk'. Als Stefan Hertmans het woord etymologisch ontrafelt, stuit hij echter op een Griekse theaterterm: 'ob skena', in modern Nederlands vertaalbaar als 'achter de schermen'.

Dat rijmt met één van Hertmans' eigen definities van het obscene: 'Iets verborgens dat leeft van zijn weigering zich te ontsluieren, terwijl het zich toch voortdurend in het gezichtsveld dringt'.

In onze verondersteld open samenleving lijkt het alsof er zich niets buiten ons gezichtsveld afspeelt. We krijgen toch de ene sappige onthulling na de andere voorgeschoteld? Het tegendeel is waar, betoogt Hertmans. Hoe meer de media laten zien van de verborgen wereld achter de schermen, en hoe vaker deze beelden worden herhaald, des te minder er inhoudelijk te zien is.

De maatschappij als reguleringsmechanisme, met een passend ventiel voor elke verborgen en halfbegrepen drift, daarin schuilt volgens Hertmans het waarachtig obscene. Niet het sm-feest is obsceen, dat is hooguit nog banaal - obsceen is juist dat deze vorm van seksuele recreatie even gereguleerd is als het Prins Clausplein.

Een tweede definitie van het obscene is 'het ademloze kijken dat gruwt van zijn eigen fascinatie'. Morele zelfrechtvaardiging blijkt noodzakelijk om die fascinatie onder de duim te houden. Als voorbeeld geeft Hertmans de boze burgers die kinderverkrachter- en moordenaar Marc Dutroux uitjouwden bij het gerechtsgebouw. Mensen die wekenlang met een mengsel van afschuw en fascinatie naar tv-beelden van de Dutroux-zaak hadden gekeken, vluchtten in een 'morele waan' om nog met zichzelf door één deur te kunnen, aldus Hertmans. Zo vormen het morele en het obscene een soort monsterverbond.

Mooiste zin

"Het obscene speelt zich af in de paar seconden waarin het afgehakte hoofd onder de guillotine in de mand valt en het bloed nog niet stroomt, de snede nog vers is en anatomisch."

Reden om dit boek niet te lezen

'Het bedenkelijke' is een herziene versie van een essay uit 1999, en dat is ook wel te merken. Het boek bevat korte verwijzingen naar YouTube en de propagandafilms van Islamitische Staat, maar verder stammen Hertmans' casussen bijna allemaal uit de jaren negentig: Tarantino's 'Pulp Fiction', de wilde televisieshows van Jerry Springer, het schandaal rond Dutroux.

Er zit een paradox in het benoemen van zaken als 'obsceen', aangezien Hertmans ook vaststelt dat het obscene in het verborgene schuilt: het duikt altijd daar op waar je het niet verwacht. Hertmans duidt de 'pseudo-transparanties' van de open samenleving als obsceen, maar daarmee zouden ze het dus eigenlijk niet zijn, anders kon hij ze niet als dusdanig benoemen.

Reden om dit boek wel te lezen

De auteur geeft toe dat zijn eigen redeneringen vaak net zo bedenkelijk zijn als de zaken die hij beschrijft. Het obscene is immers 'zo vluchtig als een wegschietende hagedis'. Ontsnappen aan obscene machinaties is onmogelijk, ook niet door middel van moreel, immoreel of amoreel denken. Zelf wil Hertmans geen morrende humanist zijn: hij acht het bijvoorbeeld volslagen futiel om een morele houding aan te nemen tegenover een medium als televisie.

IJzersterk is zijn verhandeling over 'gerontofobie', ofwel 'bejaardenvrees'. Vanwege een culturele angst voor het ouder worden, worden bejaarden bij voorkeur weggestopt en verkleuterd, of onderworpen aan fantasieën over de eeuwige jeugd. Een cultuur die de ouderdom loochent, is een obscene cultuur, vindt Hertmans. Als prangend voorbeeld noemt hij de neiging van critici en opiniemakers om het late werk van kunstenaars als irrelevant af te doen, omdat het geen levenskracht meer zou bevatten.

Het obscene brengt, in al zijn bedenkelijkheid, het denken op gang. Hertmans' boek doet dat ook. Soms in behoorlijk wollige volzinnen, maar vaak ook in schitterend proza. Dagen later blijft het boek vragen oproepen, en dringt het zich op in gesprekken en gedachten.

Trouw tipt filosofie

1. Van totem tot verrezen Heer

*****

2. God. Voor zoekers, twijfelaars, gelovigen en atheïsten

****

3. Tegendraads en bij de tijd

****

4. Soefisme. Een levende traditie

****

5. Afgedwaald. Op zoek naar een weg terug naar Rome

***

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden