Ontrouwe kiezer zorgt voor politieke onrust

Overal in Europa verliezen de socialisten terrein, en de kiezer ziet klaarblijkelijk ook niets meer in grote coalities. Hoe komt dat? Twee politicologen reageren op de Duitse verkiezingsuitslag.

De Gentse politicoloog Carl Devos wil uit de Duitse verkiezingsuitslag geen conclusies trekken voor heel Europa. „Dit is geen voorbode van het einde van de grote coalities. Wat hier wel aan de hand is, is het verlies van een sociaal-democratische partij. Dat zien we overal in Europa: In Nederland, in Vlaanderen en ook in Groot-Brittannië, al kun je je afvragen of Labour nog een echte sociaal-democratische partij is.”

Een andere reden voor het verlies van de Duitse SPD is dat partijen die al lang aan de macht zijn, daarvoor worden gestraft. „Ook dat zien we vaker, dat is een oude wet in de politiek”, zegt Devos. „Partijen die regeren verliezen bijna altijd”, stelt de Leidse politicoloog Rudy Andeweg eveneens vast. „De kiezer rekent altijd wel af.”

Dat de grote coalitie van SPD/CDU knarste en kraakte in haar voegen is volgens Andeweg geen wetmatigheid. „’Paars’ (de kabinetten-Kok I en II, 1994-2000, red.) was tenslotte ook een grote coalitie.” Er speelt een ander mechanisme, zegt Andeweg. „Als in een coalitie zowel links als rechts vertegenwoordigd is, heeft de kiezer niets meer te kiezen. Dan daalt het vertrouwen, en gaat de kiezer zijn heil elders zoeken. Bij voorkeur op de flanken.” Zie in Duitsland de Linkspartij die ruim 11 procent behaalde, de Groenen die 2 procent erbij wonnen, zie tijdens Paars in Nederland de populistische SP en de LPF, zie in Oostenrijk de radicaal-rechtse FPü en BZü. In Vlaanderen trekt de nieuw-rechtse partij Lijst Dedecker zwevende kiezers aan.

De grote coalitie in Duitsland is volgens de politicoloog Devos niet gesneuveld omdat mensen juist deze combinatie niet meer willen. „Het punt is meer dat de kiezer minder trouw is geworden. Vroeger konden grote partijen impopulaire maatregelen nemen, want de kiezer bleef hen toch wel steunen. Nu shoppen ze bij iedere nieuwe stemronde, Ook dat zie je overal.” De onrust in de politiek die dat veroorzaakt, is niet een bewuste keuze. „Veel kiezers willen een stabiel kabinet, niet een gelegenheidscoalitie van allerlei partijen.” Maar in de praktijk gebeurt het omgekeerde: verschillende coalities wisselen elkaar af.

Die onrust werkt, samen met de grote maatschappelijke problemen, populisme in de hand. Devos: „Overal zie je populistische, radicale partijen opkomen. Mensen hebben te maken met fundamentele vragen, door de globalisering en de multiculturele samenleving. We verliezen veel zekerheden, we hebben het gevoel dat er allerlei veranderingen op ons afkomen. De populistische partijen zijn een uitlaatklep voor die gevoelens.”

In Duitsland zijn de populisten alleen aan de linkerkant van het spectrum te vinden, bij de Linkspartij. Dat er geen rechtse populisten zijn heeft te maken met „historische schaamte”, zegt Devos. Hij vermoedt dat ook in Duitsland wel ruimte is voor een figuur als Pim Fortuyn of de Vlaamse politicus Jean-Marie Dedecker. „Maar zodra zo iemand iets zegt wat als ’fout’ gezien wordt, kom je direct in een heel moeilijke discussie terecht.” De politieke „versnippering’ maakt het vormen van grote coalities riskant, aldus Devos. „Als grote middenpartijen samen gaan regeren, ontstaat de indruk dat zij tegenover de rest van het land staan. Zij krijgen dan kritiek van links en rechts.”

De Belgische regering lijdt ook onder dit probleem, in ieder geval in Vlaanderen. Van de Vlaamse partijen zitten alleen de christen-democraten en de liberalen in de regering. Zij hebben geen meerderheid onder de Vlaamse volksvertegenwoordigers, de regering steunt dus vooral op de Franstaligen. „In feite hebben we, vanuit Vlaanderen gezien, dus te maken met een minderheidskabinet. De rest is tegen, van links tot rechts.”

Het gewest Vlaanderen heeft wel een eigen regering, die bestaat uit christen-democraten, socialisten en Vlaams-nationalisten. „Dat is geen natuurlijke coalitie, maar wel een met bredere steun. Bovendien heeft de Vlaamse regering altijd een wat beter imago dan de Belgische, waarvan men zegt dat die toch niet werkt.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden