Ontroerend mooie klaagzang over de mens, ode aan de grafiek

Käthe Kollwitz | Voor het eerst in lange tijd toont een museum in Nederland een overzicht van het werk van Käthe Kollwitz: geëngageerde beelden van wanhoop en onrecht. Eén muur springt eruit: die met zelfportretten.

Moeder en kind', 'Werkloosheid', 'De treurende ouders': aan de titels van haar kunstwerken is al te begrijpen dat de kunst van Käthe Kollwitz vooral bekend is vanwege de geëngageerde onderwerpen. In Heerenveen is nu te zien dat haar kunst ook vanwege haar talent de moeite waard is.

Aan haar eerste grote serie prenten, 'De wevers', werkte ze vier jaar. In 1893 zag Käthe Kollwitz het gelijknamige toneelstuk van Gerhard Hauptmann: een naturalistisch relaas over de weversopstand in Silezië uit 1844. Het was een van de weinige opvoeringen, het stuk werd verboden in de Duitse theaters, maar dat weerhield Kollwitz er niet van de vijf akten in zes prenten te verbeelden.

Vier jaar werk voor zes prenten, dat klinkt nogal langzaam. Maar wie de litho's en etsen met aquatint nauwkeurig bekijkt, nu in museum Belvédère, begrijpt dat het voor Kollwitz niet alleen een kwestie was de afbeelding duidelijk neer te zetten, ook de techniek moest op de juiste manier worden toegepast. Een techniek in zwart-wit (een toelichting over de verschillen tussen bijvoorbeeld 'vernis-mou', 'aquatint' en 'ets' was welkom geweest in de tentoonstelling) met eindeloos veel mogelijkheden voor grijstinten, arceringen en vlakken met meer of minder grijs.

Kollwitz werd in 1867 geboren als Käthe Schmidt in Koningsbergen, het huidige Kaliningrad. Haar vader zag haar talent en zorgde ervoor dat ze teken- en schilderles kreeg. Ze studeerde verder in München en trouwde met Karl Kollwitz. Een arts die zijn huisartsenpraktijk opende in de wijk Prenzlauer Berg in Berlijn.

Kollwitz had een atelier naast de spreekkamer van haar echtgenoot en vond daar en op de donkere 'Hinterhofen' haar inspiratie. Kleur en verf zwoer ze af; ze wilde, zo schreef ze in haar dagboek, vooral een boodschap uitdragen met haar werk, en dat lukte het beste met de grafische technieken. Die boodschap was donker: de verbeelding van het lijden van de onderdrukte mens, in alle gedaanten.

De serie over de wevers wekte bij de 'Großen Berliner Kunstausstellung' van 1898 bewondering van de jury. De medaille die ze had gewonnen, werd weliswaar ingetrokken door de Duitse keizer - het onderwerp was, net als het toneelstuk, te 'opruiend' - het betekende wel de doorbraak voor Kollwitz als kunstenaar. Ze gaf tot 1933 les aan de kunstacademie, was lid van verschillende kunstenaarsverenigingen en publiceerde in socialistische tijdschriften.

Nadat hun jongste zoon, die zich vrijwillig had aangemeld voor het leger, in België sneuvelde, werd de thematiek nog zwaarder: moeders met kinderen zou lange tijd haar belangrijkste onderwerp blijven. Vanaf 1909 maakt ze ook sculpturen - een uitvergrote versie van haar 'Pietà' staat sinds 1998 bij de 'Neue Wache' in Berlijn, het algemene Duitse oorlogsmonument.

Na Kollwitz' dood, op 22 april 1945, bleef haar naam vooral bekend vanwege haar sociale engagement. Haar stijl was, vergeleken met expressionistische tijdgenoten, immers weinig vernieuwend, zo vonden de modernisten. In Heerenveen is te zien dat Kollwitz' kunst wel degelijk geschikt is voor museummuren.

Het museum toont voor het eerst in lange tijd een overzicht van haar oeuvre in Nederland: een mooie selectie bruiklenen uit het Käthe Kollwitzmuseum in Keulen. Tussen alle geëngageerde beelden van wanhoop en onrecht springt één muur eruit: die met haar zelfportretten. Het zijn indringende tekeningen in krijt, litho en ets. Die zorgen ervoor dat je ook de vele 'moeders met kind' en protesterende arbeiders anders gaat zien: niet alleen als klaagzang over de mens, maar ook als ode aan de grafiek. Onverbiddelijk treffend en ontroerend mooi.

HHHHH

'Käthe Kollwitz Getekend leven', tot 23 september in Museum Belvédère in Heerenveen. www.museumbelvedere.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden