Ontredderd Urk voelt zich miskend

De haven van Urk. Beeld Patrick Post

Na een totaal uit de hand gelopen ruzie waren alle ogen vorige week op Urk gericht. Het ontredderde dorp voelt zich miskend.

De doorsnee-Urker leest voortdurend wat het water hem te zeggen heeft. Door het IJsselmeer rollen al de hele week grove golven. Dagen achtereen giert de wind door de netten in de haven, kiert tussen masten door, doet kotters deinen en kleurt de gezichten van de mensen in de haven roze.

Het vissersdorp is in een storm beland.

Vrijdag, 11.00 uur. Zo hard als de wind waait, zo gauw verspreiden de praatjes zich. Vanavond wordt het oorlog. Tenminste, schamperen de mensen op straat, als ze de filmpjes op sociale media moeten geloven. Het zijn dreigementen van jongens van buiten Urk met een Marokkaanse achtergrond; zij willen wraak.

Aanleiding voor de voorspelde 'Slag om Urk' is een compleet uit de hand gelopen ruzie, maandagavond aan de Noorderpalen. Die begon toen een 18-jarige jongen, Marokkaans-Nederlands, de vriendin van een plaatsgenoot beledigde in 'de rollerbankapp', een appgroep waarin nog zo'n 130 jongeren zaten.

Dat leidde ertoe dat tientallen opgeschoten tieners zich meldden bij het huis van de Marokkaans-Nederlandse jongen. Na een woordenwisseling drongen enkelen het huis binnen. De jongen en zijn moeder raakten lichtgewond. In de dagen erna werden in totaal vijf Urkse jongens aangehouden.

In de straat achter de haven doen Jannie Hakvoort (65) en Evert-Jan Koffeman (36) vrijdag in alle rust een bakkie koffie. Voor hen op tafel ligt het plaatselijke blad Het Urkerland, aan de kapstok hangen tasjes met 'Urk, de parel van Flevoland'. Evert-Jan werkt in de rioolzuivering en Jannie in het streekmuseum. Zij noemen zich 'gewone Urkers'.

Ze zijn allebei terneergeslagen. Het imago van het dorp is 'beskandelsierd', zoals het in Urks dialect heet, beschadigd. Urkers werken hard, zijn gelovig en gul en hebben veel voor de ander over. Wat de jongeren uithaalden, betekent niet dat heel Urk baldadig is. "Het is maar een kleine groep die de straat op is gegaan", zegt Evert-Jan.

Hij wil de mishandeling op geen enkele manier goedpraten, maar het verwijt dat in de media klinkt dat Urk een racistisch bolwerk is, vindt hij belachelijk. "Of het nu om een Rus, Pool of Marokkaan gaat: deze ruzie was er gekomen, los van rassen", zegt hij. "Het zijn gewoon twee jongens die vechten om een meisje."

Die mening is niet iedereen op Urk toegedaan. Misschien was het motief voor de ruzie geen racisme, maar in de nasleep zit dat zeker wel, klinkt het. Waren de jongeren ook naar het huis van de familie gegaan als het gewone Urkers waren? De persoon die zich dat hardop afvraagt, wil liever zijn naam niet geven. Daar gaat hij op aangekeken worden.

Evert-Jan: "Een plaatsgenoot zei eens: 'Een Urker is racistisch in één ding: werk je wel of werk je niet." De mensen hier hebben een bepaalde mentaliteit, zegt ook Jannie; en wie niet hard werkt, wordt met argusogen bekeken. "Die mentaliteit maakt of je geaccepteerd wordt. Of je nou Marokkaan of een Nederlander van elders uit het land bent."

Deel van die mentaliteit is ook de betrokkenheid naar elkaar. Die kun je - als je van buiten komt - zomaar interpreteren als bemoeizucht, zegt Jannie. Urkers zijn ook wel sensatiebelust, geeft ze direct toe. Als er een ongeluk is, loopt de hele straat uit. Bij een opstootje gaat men massaal kijken. Dat speelde maandagavond ook mee, aldus Jannie.

De grote sociale samenhang komt voort uit het 'eilandgevoel', zegt Jannie. Ze kent de historie van het vissersplaatsje goed. Tot de inpoldering in 1939 was Urk een eiland: de mensen waren op elkaar aangewezen en dat gevoel leeft nog steeds. "Als je aan één iemand komt, kom je aan iedereen, is de regel", zegt ze.

Meindert Kramer in zijn Kwalitaria. Beeld Patrick Post

Stereotyperingen

De ophef na de gebeurtenissen maandag, die via de smartphones het dorp binnendrong, doet zeer. Wéér wordt het dorp in de hoek gezet als een chauvinistisch incestnest waar geen buitenlander binnenkomt, terwijl dat volgens Evert-Jan en Jannie niet klopt. Na het verbod op pulsvisserij moet men Urk wéér hebben, zegt Evert-Jan.

Urkers worden van oudsher al door de buitenwereld neergehaald, zegt Jannie. Neem de onderzoeken van socioloog Plomp uit 1939, wier achternaam lijkt op die van opiniemaker Elfie Tromp, die deze week in een satirische column op de radio zei dat wat haar betreft de dijken doorgestoken mochten worden in Urk.

Plomp schreef met enig dedain dat Urkers 'iets kinderlijks' hadden, emotioneel zwaartillend waren en over weinig concentratie en doorzettingsvermogen beschikten. De bevolking neigde volgens hem naar genotzucht en hoogmoed, 'hetgeen leidt tot een gebrekkige samenhang van intellectuele functies' en tot onberekenbaar zijn.

Afgeleiden van die stereotyperingen kleven nog steeds aan Urkers, merkt Jannie. "Terwijl er zoveel moois gebeurt, maar daar is geen oog voor. Laat Urk d'r maar buiten houden, is een spreekwoord hier. Wij willen niet in de picture staan. Heel Nederland bemoeit zich nu met Urk, terwijl wij ons niet met de rest van Nederland bemoeien."

Even verderop, in kwalitaria De Bolder, zit Meindert Kramer (40) aan een tafeltje. Aan de muur hangt een poster van de Urker mannenzang. De grote snackbar is brandschoon en zo vlak na de lunch is het stil, op een enkele schipper met gouden oorbellen en een gezinnetje dat ijsjes bestelt na.

Meindert runt deze zaak al sinds z'n achttiende. Hij is vader van vijf kinderen en heeft maar liefst 35 jongeren in dienst. Hij kent de Urker jeugd dus goed. "Prima volk", zegt hij. "Ik zal de laatste zijn die zegt dat ze heilige boontjes zijn. Maar ik heb in de snackbar tijdens uitgaansavonden nooit akkefietjes. Maar ja, er zitten natuurlijk rotte appels tussen."

Anders dan de mishandeling doet vermoeden, gaat het volgens Meindert niet slechter met de Urker jeugd. Het blijft wel een feit dat ze met véél zijn, in een plaats waar niet al te veel te beleven valt: 50 procent van de inwoners van Urk is onder de 23. "Dat komt omdat wij veel kinderen krijgen", zegt Meindert.

De ondernemer houdt z'n kinderen vanavond binnen. Hij heeft op Facebook andere ouders gevraagd om hetzelfde te doen. "Dit is een zaak voor het gezin en aanleiding om met onze kinderen te bespreken hoe je eigenlijk met je naaste omgaat. Het is heel vervelend dat deze rel wordt gezien als gevolg van de christelijke opvoeding."

Meindert laat zich niet bang maken, dus De Bolder is gewoon open vanavond. Hij merkt wel bezorgdheid onder de mensen. "Ik hoor dat vrouwen van wie de man op zee is, bij hun ouders gaan slapen met de kinderen, voor de veiligheid." Ook kreeg hij een bezorgde ouder van een werknemer aan de lijn. "Ik heb gezegd: 'Zolang-ie aan het werk is, kan-ie ook geen rottigheid uithalen'."

Ook Alberdina Hakvoort is er niet gerust op. Op een paar honderd meter afstand van de snackbar runt zij bed & breakfast De Roos. Terwijl ze door het raam uitkijkt over de haven, vertelt ze hoe verdrietig en bang haar dochter uit school kwam. Het meisje (10) had gehoord 'dat ze onze kerken in de fik komen steken'.

"Ik had vandaag vol kunnen zitten", zegt Alberdina. "Maar ik kreeg een paar vreemde telefoontjes. Mannen met een buitenlands accent. Ik heb toch maar nee gezegd." Het laatste wat ze wil, is dat zij rellen faciliteert door jongeren die willen knokken een dak boven hun hoofd te geven na het knokken.

Urker klederdrachtpoppen. Beeld Patrick Post

Dreiging

Buiten begint het te schemeren. In de smalle straatjes rond de haven - ginkies heten die in dialect - gaan schemerlampen en kaarsen aan. De boten worden verlicht door autolampen; het wekelijkse kuieren is begonnen. Vroeger namen de vissers, als zij op vrijdag thuiskwamen, hun gezin mee om een stukje door de haven te rijden. Dat gebeurt nog steeds.

Vanavond zijn het er alleen méér dan normaal. En ze rijden anders, agressiever. De Urkers gluren in de auto's of er getinte jongens in zitten. Op de parkeerplaats naast de haven verzamelt zich een groepje jeugd. Ze steken rotjes af. Ook dat gebeurt vaker in het weekend. Als er een politiebus de straat inrijdt, springt iedereen in z'n auto en is weg.

Dat het in Urk beduidend rustig blijft - hoewel er twee minderjarige jongens met slagwapens gearresteerd worden - komt doordat de politie van de vissersplaats weer even een eiland heeft gemaakt. Je kan er niet zomaar op, want de politie houdt verdachte auto's al op de toegangswegen aan. Ze sturen 35 wagens terug de snelweg op en houden twee mannen aan.

De oorlog lijkt afgewend.

Op zaterdagochtend zwiept de wind nog harder dan vrijdag, alsof de dreiging van de vorige avond het dorp uit moet. In zijn studeerkamer overpeinst dominee J. Westerink (79) tussen de kleurige boekenkaften de gebeurtenissen van afgelopen week. Hij was van 1976 tot 1987 dominee op Urk, wat hem als zoon van een visser in Elburg goed beviel. Hij keerde er vlak voor zijn emeritaat terug, in 2008. "Het was van weerskanten een eerste liefde." Hij is nog steeds actief voor de christelijk gereformeerde kerk en preekt door het hele land. Hij kent Urk door en door, en de rel doet hem verdriet, evenals de reactie erop. "Het ergst is dat dit ervoor gezorgd heeft dat door heel het land de naam van Jezus wordt gelasterd."

Als zoiets in Emmeloord gebeurt, zegt de dominee, komt het niet in de krant. Maar als het christelijk Urk betreft, staan er oliedikke koppen. Dat voelt oneerlijk, maar Westerink begrijpt het ook wel. "Adeldom verplicht, luidt een uitdrukking. Als je een bepaalde pretentie hebt, brengt dat verplichtingen met zich mee."

Hij is even stil. "Ik houd van Urk. Juist daarom zie ik de fouten. Ik adresseer dit punt ook zeker in de prediking. Ik heb mij onlangs, in de aanloop naar de provinciale statenverkiezingen, nog hardop in een preek afgevraagd of je het gebod dat je je naaste lief moet hebben als jezelf, wel kunt verenigen met de mentaliteit van de PVV."

In zijn studeerkamer voerde hij vele pastorale gesprekken met de Urkers, ook als het om probleemjongeren ging. "Het is een eeuwenlange situatie dat kinderen hun vader weinig zien tijdens de opvoeding. Dat heeft toch gevolgen. Een visser zat eens een paar weken thuis en ik kwam op huisbezoek. De vrouw zei: 'Ik moet wel wennen dat hij zich met m'n kinderen bemoeit'. Het waren ook zíjn kinderen."

De afwezigheid van de vaders is nu minder, ze blijven vaker een weekje thuis, ziet de dominee. Maar er zijn jongeren bij die behoorlijk vrij gelaten worden. Dat constateerde Plomp ook al in zijn 'sociografie van een eilandbevolking', op Urk was 'de jeugd de tijd van vrijheid en van het betrekkelijk niet gebonden zijn aan de groepsregels.'

café Het Haventje van Urk is een ontmoetingsplaats voor Urker vissers. Beeld Patrick Post

Opvliegend volkje

Het incident van afgelopen week staat niet geheel op zichzelf. De Urker geschiedenis kent meer voorbeelden van kwajongensgedrag dat uit de hand liep. In 1989 sloegen jongeren het terras van een uitbater kort en klein omdat hij op zondag open was. Bij de 'shoarmarel' in 1998 bestormden jongens de zaak na een conflict met de eigenaar. Twee jaar terug werd het huis van de 'Schurk van Urk' aangevallen, nadat iemand suggereerde dat de in het dorp bekende oplichter een hondje had gestolen.

Maar van een traditie van eigenrichting kun je niet spreken, zegt Westerink. "Het zijn vaak gewoon jongeren die opruien, er wordt iets rondgebazuind en er ontstaat een oploop. Dat is praktisch in alle gesloten gemeenschappen zo. Urk is een heel nieuwsgierig en soms ook opvliegend volkje. Urkers delen tegenover elkaar ook weleens een klap uit."

In de nieuwbouwwijken van Urk voert wethouder Freek Brouwer de hele zaterdag campagne voor de ChristenUnie. Aan zijn felblauwe jas kleven regendruppels. Hij heeft lichte wallen onder zijn ogen; als wethouder met jeugd in zijn portefeuille stond hij vannacht op piket. Hij is opgelucht dat het niet uit de hand liep. "De politie verdient een grote pluim."

Wat er maandagavond gebeurde noemt hij 'onacceptabel'. Terecht dat er verontwaardiging over is, vindt hij, maar jammer dat de stereotyperingen van de Urker jeugd weer overal uit de kast worden getrokken. Dat ze allemaal aan de coke zitten, bijvoorbeeld. "Het gebruik van drugs ligt hier onder het landelijk gemiddelde", zegt hij. "Dat zijn de cijfers."

Dat betekent natuurlijk niet dat de jeugd van onbesproken gedrag is, zegt hij. Om drinken en roken terug te dringen, gebruikt Urk sinds vorig jaar een IJslands preventiemodel, vertelt Brouwer. Het komt erop neer dat er de komende jaren meer activiteiten georganiseerd moeten worden voor de jongeren, zodat ze zich minder vervelen. Vooral op het gebied van sport wil Brouwer een hele slag maken. In IJsland leidde méér bewegen tot een extreme daling van het middelengebruik. Ook scholen en kerken zijn betrokken bij het programma om de jeugd vooruit te krijgen. "We zetten in op een nieuwe way of life voor jongeren, wat hopelijk leidt tot méér zelfbeheersing."

Hij zet zijn koffie neer. "Laat ik eindigen met een bijbeltekst. We zijn wel op Urk hè. Ik heb dit vrijdagavond ook op Twitter gezet. Het komt uit Spreuken 25:28: 'Iemand zonder zelfbeheersing is als een stad waarvan de muur is geslecht.'" Blóót voor de straffende wind van buitenaf.

Lees ook:

Politie verricht arrestaties op Urk

In het dorp werden twee 16-jarige jongens aangehouden vanwege wapenbezit. Ze zijn zaterdag vrijgelaten maar blijven nog wel verdacht. Op de snelweg A6 werden twee mannen aangehouden, die eveneens wapens bij zich hadden.  

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden