Ontpolderen doe je aan de keukentafel

Terwijl de discussie over de kleine Hedwigepolder voortduurt, wordt honderd kilometer verderop de grote Noordwaard zonder problemen ontpolderd. Wat is het geheim van dat stille succes?

Hoewel het bezoek doorgaans langs de keukendeur naar binnenkomt, doet Vic Gremmer voor deze gelegenheid trots de voordeur open. Hij heeft een fier rood nieuwbouwhuis op een ruime terp, en dat wil hij best laten zien. Zijn oude arbeiderswoninkje beneden in de polder is net gesloopt.

"Denk nu niet dat ik een kapitale vergoeding van de overheid heb gekregen", zegt hij bijna verontschuldigend. "Maar ik heb de financiële compensatie wél aangegrepen om zelf ook te investeren." Het resultaat is er naar. Hij kijkt vanuit zijn nieuwe woning prachtig uit over het lege land waar hij zo graag vist en wandelt. Gremmer is een tevreden man.

Kan dat eigenlijk wel, tevreden zijn, bij de grootste ontpoldering van Nederland? Het kan. Terwijl in Zeeland de messen nog steeds geslepen zijn in het debat over de Hedwigepolder van 306 hectare, werd gedurende die verhitte discussie honderd kilometer verderop in Noord-Brabant een gebied van maar liefst 4500 hectare klaargemaakt voor ontpoldering. Volgend jaar wordt het grootste deel van de Noordwaard bij Werkendam officieel een doorstroomgebied van de Merwede.

Niemandsland van modder
Het is wel een héél grote bouwkavel die Ralph Gaastra laat zien. De 'omgevingsmanager' van Rijkswaterstaat stuurt zijn auto over de Bandijk bij Werkendam, waar tot op de horizon de graafmachines en hijskranen zijn te zien. In dit ogenschijnlijke niemandsland van modder wordt vier miljoen kuub grond verzet. Er zijn bruggen gebouwd, kades aangelegd, kreken uitgegraven op basis van het historische patroon en terpen opgeworpen waarop weer woningen komen. "Niet iedereen hoeft de Noordwaard te verlaten", zegt Gaastra. De helft van de 75 gezinnen koos ervoor om te vertrekken, de blijvers betrekken een huis op een droge terp of wonen nu in een bedijkt stukje. "Waar mogelijk hebben we naar persoonlijke oplossingen gezocht."

Als volgend jaar dit gebied is ingericht, laat Rijkswaterstaat de dijk langs de Merwede verlagen tot twee meter boven NAP. Bij hoogwater in de wintermaanden stroomt de rivier dan de Noordwaard in om als tweede stroom via de Biesbosch weer in de Merwede uit te komen. Door die bredere afvoer houden plaatsen als Werkendam en Gorinchem dan droge voeten.

De bewoners van het buitengebied brengen dus een offer voor de bewoners van steden en dorpen, zegt Hans Brouwer, als 'riviertakmanager' van Rijkswaterstaat sinds 2000 bij de ontpoldering betrokken. "Je vraagt wel wat van de mensen, dat moet je voortdurend beseffen. Daarom ook is het zo belangrijk dat je goed uitlegt waarom er moet worden ontpolderd."

Woord natuur vermeden
De argumenten voor de ontpoldering vormen direct het grote verschil tussen de relatieve rust in Noord-Brabant en de opstand in Zeeland. In het debat over de Hedwige moet 'uitstekende landbouwgrond' die 'op de zee is veroverd' worden teruggegeven aan de natuur, als compensatie voor de verdieping van de Westerschelde. Bij de ontpoldering van de Noordwaard is de term 'natuur' vermeden, hoewel de omvorming van het gebied grenzend aan de Biesbosch ook een enorm ecologisch effect heeft. Bij de ontwikkeling van de Noordwaard wordt vooral verwezen naar de waterveiligheid. Staat het behoud van de dijk in Zeeland symbool voor de strijd tegen het (zee)water, in de Noordwaard wordt deze in diezelfde strijd tegen het (rivier)water juist doorgestoken.

"De verantwoordelijkheid voor de veiligheid van vier miljoen Nederlanders is natuurlijk een erg sterk argument vóór ontpoldering van de Noordwaard", zegt Brouwer. "Die voelt iedereen, zeker na het schrikeffect van de wateroverlast uit de jaren negentig. Toch is het fout om vervolgens vanuit een ivoren toren met oplossingen te komen. Dat hebben we ook niet gedaan. We hebben samen met lokale en provinciale overheden de diverse keuzes in beeld gebracht, en de alternatieven serieus onderzocht. Nog vóór de inspraakprocedures, want dan staan de meningen al tegenover elkaar. Dat kost wel tijd, maar schept vertrouwen."

Het algemeen belang van de waterveiligheid is geen argument dat altijd op begrip zal kunnen rekenen, zegt hij. Bewoners hebben natuurlijk ook persoonlijke belangen, heel grote zelfs. Het proces van ontpoldering betekende niet alleen onzekerheid over de huisvesting, maar ook over werk. "Je wordt gedwongen om over de rest van je leven na te denken, zelfs over je pensioen", zegt Vic Gremmer in zijn nieuwe huis op de terp. "Dat is een ingrijpend proces, zeker omdat het lang duurt." Is iemand die in normale omstandigheden zijn huis verkoopt en een ander koopt na de verhuizing bekaf, de inwoners van de Noordwaard hebben járen met deze stress en onzekerheid geleefd. "Dat gaat je niet in de kouwe kleren zitten."

In zo'n situatie zijn mensen als Gaastra van Rijkswaterstaat belangrijk, die letterlijk aan de keukentafel naar individuele oplossingen zocht. Maar ook lokale en provinciale bestuurders vormen een belangrijke schakel tussen de verre rijksoverheid en de bewoners. Zij vormen de 'smeerolie' die voorkomt dat de boel vastloopt. In de Noordwaard zijn geen Ad Koppejans (Zeeuws CDA-kamerlid dat tegen de ontpoldering van de Hedwige was), maar politici die de noodzaak inzagen.

Annemarie Moons was van 2004 tot 2009 gedeputeerde milieu en natuur in Noord-Brabant en maakte de emotionele bijeenkomsten mee in zaal De Kwinter in Werkendam. "Die gingen niet altijd van een leien dakje, maar voorop stond dat alle partijen elkaar serieus namen. Soms moest je als bestuur of Rijkswaterstaat ook toegeven: dit hebben we niet goed doordacht of voorbereid. We komen bij u terug. Maar dat deden we dan ook." Door kritiek van de bevolking op de onveiligheid voor de achterblijvers heeft elke woning nu een verhoogde vluchtweg naar buiten. "Juist door dat contact op lokaal niveau bleef er vertrouwen ontstaan."

Toen de plannen voor de ontpoldering eenmaal waren vastgesteld, was het juist belangrijk weer snelheid te maken", zegt Brouwer van Rijkswaterstaat. Bewoners hebben liever morgen duidelijkheid dan over twintig jaar. Een boer die niet weet of hij hier over vijf jaar nog zijn grond heeft, investeert niet meer. "Daarom hebben we hard gewerkt aan een kaart met huizen met een rode stip die gesloopt moesten worden en een groene stip voor huizen die al dan niet met aanpassingen gewoon konden blijven staan. De bewoners konden op basis van die kaart beslissen of ze wilden blijven of vertrekken."

Natuurlijk werden de vertrekkers financieel gecompenseerd, het Rijk kocht hun woningen op tegen de marktwaarde van vóór de ontpolderingsplannen. Maar, zegt ex-gedeputeerde Moons, "nog belangrijker was de hulp en begeleiding bij het zoeken naar nieuwe landbouwgrond, in de Noordoostpolder bijvoorbeeld. Je ging als het ware samen op pad. De ontpoldering hier heeft de boeren elders weer perspectief gegeven."

Toch is de ontpoldering van de Noordwaard niet helemaal vlekkeloos verlopen, geven alle partijen toe. Zo bracht de aannemer plotseling pikzwarte thermisch gereinigde grond het gebied binnen, rechtstreeks uit de centrale van Moerdijk. "Het leek wel kolengruis", zegt Gremmer. "De grond was dan wel niet verontreinigd, en viel dus binnen de wettelijke kaders, maar al het leven was eruit gebrand."

Formeel stond de aannemer in zijn recht, zegt Brouwer van Rijkswaterstaat. "En als die grond onder een weg wordt aangebracht, is er niets mis mee, maar voor een terp is hij uiteindelijk minder geschikt gebleken. Daarom hebben we ook ingegrepen, maar het is jammer dat dit zo laat gebeurde. De bewoners hadden het gevoel niet bij de overheid terecht te kunnen, een leerpunt. In zo'n gevoelig traject heb je één aanspreekpunt nodig dat er voortdurend voor burgers is." Zo is het, zegt Gremmer. Het vertrouwen in de overheid zit in zo'n project als een heel dun huidje, dat bij een kleine kras al bloedt.

Ruimte voor de Rivier
Omdat het steeds vaker en harder regent, krijgen de Nederlandse rivieren steeds meer water te verwerken. Na de wateroverlast in 1993 en 1995, toen 250.000 mensen en een miljoen dieren geëvacueerd werden, kwam het kabinet met een plan dat de veiligheid in de Nederlandse delta moest waarborgen. De Rijn bij Lobith moet per seconde 16.000 kuub water kunnen verwerken, en die nieuwe veiligheidsnorm kan alleen worden gehaald als de rivier benedenstrooms de ruimte krijgt om uit te dijen.

De dijken verhogen is ondoenlijk. Daarom worden in het kader van het project 'Ruimte voor de Rivier' op 34 plaatsen in het land nevengeulen gegraven, dijken juist teruggelegd en overloopgebieden aangelegd. De ontpoldering van de Noordwaard is een van de grootste projecten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden