Ontketende Indiërs

huwelijk | Trouwen met iemand buiten de eigen kaste is in India van oudsher taboe. Maar jonge stedelingen breken steeds vaker met die soms wurgende traditie.

Het was eigenlijk een onmogelijke liefde. Dat wisten de Indiërs Pradeep en Sowmya maar al te goed. Pradeep was immers afkomstig uit de hogere kaste van de brahmanen, de priesterkaste. Sowmya kwam uit de lagere kaste van de vaishyas, de ambachts- en kooplieden. Dat kasteverschil veroorzaakte al problemen op de middelbare school, toen ze verliefd op elkaar werden.


Sowmya's broer bedreigde Pradeep met geweld als hij nog contact zou hebben met zijn zus. Daarbij vielen rake klappen. En Sowmya's ouders waarschuwden dat ze niet meer naar school mocht als ze Pradeep nog zou spreken. Daarop meed Sowmya twee jaar lang elk contact, om toch vooral door te mogen leren. Maar toen ze elkaar op de universiteit weer tegenkwamen, sloeg de vonk opnieuw over.


"Het ging mis toen we op een dag met een groepje vrienden op motorfietsen naar een tempel buiten de stad reden", vertelt Pradeep. "Een oom van Sowmya zag ons en vetelde aan haar ouders dat hij ons samen had gezien." Sowmya: "Ik mocht het huis niet meer uit en mijn ouders gingen meteen op zoek naar een geschikte echtgenoot voor mij, een jongen van onze eigen kaste. Mijn wereld stortte in."


Sowmya nam een dramatisch besluit. Ze ontvluchtte haar huis en trouwde razendsnel, in aanwezigheid van een paar goede vrienden, met Pradeep, om haar vader en moeder voor het blok te zetten. Een bevriende jurist hielp de twee om het omstreden huwelijk vlot geregistreerd te krijgen. Haar ouders waren woedend en wilden haar niet meer zien. "We hebben toen een hele zware tijd gehad", zegt Sowmya.


Gelukkig voor de twee verliefden draaide Sowmya's moeder na een paar maanden bij. Ze kondigde het huwelijk aan in de bredere familie en organiseerde alsnog een echte hindoeïstische trouwceremonie, conform de gebruiken in de familiekaste. Maar Sowmya's vader, een politieman, bleef zijn dochter altijd verwijten dat ze is getrouwd buiten de kaste. Sowmya: "We zijn nu twaalf jaar getrouwd, maar mijn vader weigert nog steeds met me te praten."


Pradeep Kumar Kalariyil (33) en Sowmya (31) vertellen het verhaal in hun huis in Koramangala, een snel rijker wordende wijk in het Zuid-Indiase Bangalore, een relatief welvarende stad met glimmende kantoren, air-conditioned winkelcentra en een moderne metro, maar ook nog steeds met uitgestrekte sloppen.


Pradeep runt een schoenenwinkel en heeft sinds kort ook een eigen schoenenfabriekje, Sowmya doet het huishouden. Tijdens het gesprek klimt hun 2-jarige dochtertje Athanya af en toe bij hen op schoot. In een wit betegelde nis in de woonkamer hebben de twee, zoals veel Indiërs, een altaartje ingericht met kleurrijke afbeeldingen van hindoeïstische goden in vergulde lijstjes. Sowmya brandt er dagelijks wierook.


"We zijn gewone hindoes", zegt Pradeep. "Maar wij moeten niks hebben van dat ouderwetse gedoe met die kasten." Sowmya: "Mijn moeder begint er telkens weer over dat ik de eerste ben in de familie die de 'keten' van de kaste heeft verbroken. Ze verwijt mij dat. Maar ik ben blij dat ik een lieve, zorgzame man heb." Ze kijkt met een grote glimlach naar Pradeep. "Hij is goed voor mij."


Het liefdesverhaal van Pradeep en Sowmya illustreert de ingrijpende ontwikkelingen die India de laatste tientallen jaren doormaakt. Want ook al is het kastesysteem in 1950 officieel afgeschaft, het strikt hiërarchische stelsel is nog altijd zeer invloedrijk. Alles draait daarbij om het begrip 'zuiverheid'. De hogere kasten worden gezien als ritueel zuiver, de lagere als onzuiver. Ouders regelen in India doorgaans een partner voor hun kinderen, en zoeken buiten de eigen kaste is van oudsher taboe.


De contactadvertenties in Indiase kranten zijn dan ook minutieus onderverdeeld naar kaste en subkaste. En ook op de populaire partnerzoeksite Shaadi.com kan gedetailleerd op kaste worden gezocht.


"Trouwen is in India over het algemeen een zaak van de familie", zegt wetenschapper Amit Ahuja van de Universiteit van Californië, die onderzoek heeft gedaan naar het onderwerp. "Meestal bemoeien een heleboel familieleden zich er mee."


Maar sinds de Indiase regering begin jaren negentig de economie begon te liberaliseren, maakt het grote Aziatische land dramatische veranderingen door. Steeds meer mensen trekken naar de steden, waar meer werk is. De stedelijke middenklasse groeit. Ook het opleidingsniveau stijgt. Jonge, goed geschoolde stedelingen nemen het heft steeds meer in eigen hand, ook bij de partnerkeuze. Daarbij spelen naast liefde ook opleiding, baan en geld een rol. Boven heel wat contactadvertenties in de kranten staat tegenwoordig: Caste no bar, vrij vertaald 'Kaste maakt niet uit.'


"De economie groeit snel en er is een diepe wens om te klimmen op de maatschappelijke ladder", zegt onderzoeker Ahuja. "Als jongeren een partner vinden die goed opgeleid is, die bij hen past en die het financieel goed voor elkaar heeft, dan lukt het ze steeds vaker om hun eigen zin door te drukken."


In een luxueus winkelcentrum in Koramangala, de wijk waar ook Pradeep en Sowmya wonen, reageren enkele vriendinnen giechelend op de vraag wat ze het belangrijkst vinden aan een vriendje. "Karakter", klinkt het in koor. En ja, hij moet ook een beetje knap zijn natuurlijk.


Als wordt gevraagd of hun ouders een vriendje uit een andere kaste zouden goedkeuren, betrekken de gezichten. Radhika S., een meisje met een grote bril en lang golvend haar, zegt dat haar ouders 'heel progressief' zijn, en er waarschijnlijk geen probleem van zullen maken. "Als de jongen maar goed opgeleid is en bij mij past." Zoals velen in Zuid-India gebruikt Radhika geen achternaam, maar alleen een initiaal.


Haar vriendinnen verwachten dat hun ouders wel grote bezwaren zullen hebben tegen een jongen uit een andere kaste. "Ik kom uit een dorpje", zegt Nileena Sukumaran. "Mijn moeder was al bezorgd als ik om zeven uur 's avonds nog niet thuis was. Ik heb nu een vriend van een andere kaste, maar ik durf mijn ouders dat nog niet te vertellen."


Volgens een onderzoek, dat in 2014 werd gepubliceerd, is zo'n 5 procent van de getrouwde stellen afkomstig uit verschillende kasten. Experts benadrukken dat dit percentage in de steden, waar een derde van de Indiërs woont, waarschijnlijk een stuk hoger lig. En de acceptatie groeit. "In de stad kom je makkelijker los van je tradities, omdat het leven er anoniemer is", zegt onderzoeker Ahuja. "Mensen van verschillende afkomst komen elkaar meer tegen in de stad. Ze wonen in dezelfde wijken, ze werken in dezelfde bedrijven, ze eten in dezelfde restaurants. Het huwelijk is dan de laatste scheidslijn."


Leiders van Indiase kaste-organisaties verzetten zich tegen deze verzwakking van de traditie, omdat het hun machtsbasis bedreigt. En op het platteland houdt het taboe hardnekkig stand. Dorpelingen van verschillende kasten die verliefd op elkaar worden, zien zich vaak genoodzaakt te vluchten. Als familieleden hen vervolgens achterhalen, worden ze soms vermoord. Er zijn voorbeelden van stellen die naar huis worden gelokt met de belofte dat alles vergeven is, om daarna toch te worden omgebracht. In India vinden jaarlijks honderden van dit soort eermoorden plaats.


Maar de kentering in de stedelijke middenklasse is onmiskenbaar. "Het kastesysteem bestaat waarschijnlijk al minstens 1900 jaar", zegt Ahuja. "Zoiets verdwijnt niet in twee generaties. Maar het is in de steden wel aan het verwateren."


In de yuppenwijk Koramangala laten Jaikumar Chandrashekar en zijn vrouw Vandana Radhakrishnan hun grote huis van vier verdiepingen zien. Ook Jaikumars moeder en twee neefjes wonen in het pand. Jaikumar (32) geeft leiderschapstrainingen, Vandana (27) is merkenstrateeg. Bij hen is het precies andersom als bij Pradeep en Sowmya, want Vandana is afkomstig uit de hogere priesterskaste van de brahmanen, terwijl Jaikumar behoort tot de lagere vaishyas, de ambachts- en kooplieden. Ze vertellen elkaar te hebben ontmoet op de universiteit. "We deden samen vrijwilligerswerk in de sloppen", zegt Vandana.


Om rustig, buiten het gehoor van Jaikumars moeder, te kunnen praten, nemen de twee de bezoeker uit Nederland mee de trap op naar Jaikumars werkkamer op de bovenste etage. Vandana draagt hun 2-jarige zoontje Aryav mee op de arm. Ook een kwispelende zwart-wittehond glipt mee de trap op.


"Haar moeder werkte als lerares in het buitenland toen wij besloten te trouwen", zegt Jaikumar. "Toen ik haar belde om het te vertellen, vroeg ze alleen maar: wat voor werk doe je? Kun je wel voor mijn dochter zorgen? En toen ik had uitgelegd wat ik deed, zei ze: 'Stuur me maar een mail met je bankafschrift van de laatste zes maanden'. Ja echt, dat was het enige wat ze wilde weten."


Jaikumars eigen moeder reageerde heel anders. Dat haar aspirant-schoondochter van een hogere kaste was dan haar zoon, kon de bejaarde dame niet vermurwen. "Ze zei dat het absoluut niet kon. De hele familie zou er schande van zo spreken. 'Als je het toch doet, maak ik mezelf van kant', zei ze."


Jaikumar besloot daarop zijn toekomstige echtgenote eerst geleidelijk bij andere familieleden te introduceren, in de hoop dat zijn moeder tot inkeer zou komen. Wat inderdaad gebeurde. In augustus 2012 trouwden de twee. "En nou zijn we hier allemaal gelukkig met zijn allen", lacht Vandana.


De twee vertellen dat ze in hun kennissenkring veel stellen hebben waarvan de partners afkomstig zijn uit verschillende kasten. Jaikumar: "Voor jullie westerlingen is India nog steeds het land van veel goden en heilige koeien. Maar India is bezig open te gaan. We weten steeds meer van de wereld, we zitten op internet, we reizen meer."


Hij gebaart in de richting van bouwvakkers die buiten met veel lawaai werken aan een huis.


"Dat zijn dalits, die vroeger 'onaanraakbaren' werden genoemd. Tien jaar geleden zou mijn moeder zo iemand nooit rechtstreeks een glas water hebben gegeven, omdat ze bang was dat het haar 'zuiverheid' zou aantasten. Ze zou het glas buiten neerzetten en binnen afwachten totdat hij het op had. Dan zou ze het weer pakken en twee of drie keer supergoed wassen, voordat ze het zou terugzetten in de kast."


Hij grijnst. "En kijk nou eens. Nou woont ze zelfs in één huis met een schoondochter van een andere kaste. Dat is toch ongelooflijk? Voor jullie buitenstaanders is het misschien lastig te bevatten, maar voor ons is dat een enorme verandering."


Selvaprakash Lakshmanan

de hoofdgroepen

Het kastensysteem draaide oorspronkelijk om werkverdeling, maar ontwikkelde zich tot een strikt hiërarchisch stelsel, met honderden subgroepen, dat precies bepaalde hoe iemand zich moest gedragen. Dit zijn de hoofdgroepen, van hoog naar laag:


Brahmanen


Priesters en geleerden. Verantwoordelijk voor alle religieuze zaken.


Kshatriyas


De vroegere heersers en krijgers, die hun onderdanen moesten beschermen.


Vaishyas


Landbouwers, ambachts- en kooplieden.


Shudras


Arbeiders, bedienden, voetvolk.


Dalits


Kastelozen, voorheen 'onaanraakbaren'. Veroordeeld tot het vuile werk, zoals afvalverwerking.


Het kastenstelsel is in 1950 afgeschaft, maar is een grote rol blijven spelen. De Indiase overheid probeert met positieve discriminatie de positie van de dalits en de lagere kasten te verbeteren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden