Onthul het web rond de corrupte bestuurder

Bestuurlijke corruptie bestaat doordat netwerken en relaties zo belangrijk zijn geworden, schrijft onderzoeker Willeke Slingerland.

Vraag een willekeurige Nederlander waar in Nederland de meeste corruptie plaatsvindt, en hij of zij komt waarschijnlijk met de 'usual suspects': de bouw- en vastgoedwereld en de gemeentepolitiek beneden de grote rivieren. Een beperkte cirkel dus. Dat klopt niet.

Enkele actuele corruptiezaken laten zien dat corruptie het product is van soms ondoorzichtige netwerken met tentakels die reiken tot in alle hoeken van de samenleving.

Ik wacht met spanning af of het Openbaar Ministerie erin slaagt om bij corruptiezaken deze achterliggende wereld van 'wheelen en dealen' bloot te leggen, zodat het recht zijn loop kan hebben en we in Nederland niet alleen oog hebben voor de kracht van informele netwerken, maar ook voor de risico's daarvan.

Nederland is vaak op de vingers getikt vanwege de relatief lage straffen voor corruptie, onder andere door de Raad van Europa. Minister Opstelten van veiligheid en justitie wil daarom de maximum gevangenisstraf voor omkoping verhogen.

Hand boven het hoofd
Hogere straffen zijn alleen niet de oplossing. De discussie over corruptie beperkt zich nog te vaak tot de verschijningsvorm 'omkoping'. In spraakmakende zaken als het Rotterdamse Havenschandaal en de Vastgoedfraude zijn het uiteindelijk enkele kopstukken die veroordeeld zijn voor omkoping. Tegelijkertijd werd tijdens de rechtszittingen duidelijk dat zij onderdeel waren van een wereld waarin de grenzen van de wet vervaagden en iedereen elkaar de hand boven het hoofd hield.

Toch wordt in corruptiezaken het hele web van betrokken partijen maar beperkt belicht. Niet alleen doordat men er weinig oog voor heeft, ook vanwege de complexiteit van opsporing en bewijsvoering.

Een extreem, maar tekenend voorbeeld vormt de Vastgoedfraude, de miljoenenfraude rond vastgoedonderneming Bouwfonds. Het netwerk was hier zo groot en complex dat van de meer dan honderd betrokkenen maar enkele tientallen vervolgd konden worden.

Het onderzoek naar de handel en wandel van de Roermondse ex-wethouder Van Rey duurt mogelijk niet voor niets langer dan een jaar. Wanneer personen via hun netwerk openstaan voor beïnvloeding en hun bevoegdheden gebruiken om hun netwerk te bevoordelen en anderen buiten te sluiten, dan is dit wel degelijk 'handel in invloed', oftewel corruptie.

De bestuurders Van Rey en Hooijmaijers zijn beiden onderzocht op de verdenking van omkoping, het aannemen van steekpenningen in ruil voor het gunnen van een overheidsopdracht. Hooijmaijers is veroordeeld.

Ingesleten omgangsvormen
Dat hun rechtszaken zoveel mensen bezighouden, is niet alleen vanwege de omkoping zelf. Net als deze bestuurders is vandaag de dag iedereen onderdeel van één of meerdere netwerken. Connecties zijn cruciaal. Met je netwerk kun je mensen mobiliseren en invloed uitoefenen. Of dat netwerk nu bestaat uit studentenverenigingen, politieke partijen, zakenclubs of zzp'ers. Dat impliceert dat iedereen waakzaam moet zijn en binnen zijn eigen wereldje ingesleten omgangsvormen en gewoontes kritisch moet bekijken.

De Amerikaanse zakenvrouw Margaret Heffernan beschrijft in haar bestseller 'Willful Blindness' het psychologische mechanisme dat een mens geneigd is om kopieën van zichzelf op te zoeken, waardoor de eigen visie extremer wordt en kritische vragen niet meer worden gesteld. Zij beschrijft talloze voorbeelden van blindheid die tot ernstige misstanden kan leiden, met grote groepen mensen die daarbij betrokken zijn.

Bij bestuurders als Hooijmaijers en Van Rey zijn het al die lijntjes naar mensen om hen heen die zo verontrustend zijn. De lijnen die lopen naar familie, zakenvrienden, collega-bestuurders en landelijke politici.

Het strafbare gedrag van de prominente bestuurders die maatschappelijk zeer actief zijn, kan bijna niet onopgemerkt zijn gebleven. Ik vrees dat er binnen hun netwerken soms een ons-kent-ons cultuur heerst waarin men elkaar niet corrigeert of zelfs bewust uit de wind houdt. En dergelijke netwerken reiken verder dan het zuiden van Nederland, de bouw- en vastgoedsector en de gemeentepolitiek.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden