Ontheemd werk van Appel

Het Cobra Museum toont werk uit de periode dat Karel Appel woonde en werkte in Toscane. Hij maakte er beelden van afval en schilderde landschappen weer naar de realiteit.

HENNY DE LANGE

Het meeste lijkt inmiddels wel gezegd en geschreven over de schilder en beeldhouwer Karel Appel (1921-2006). Maar, zo gaat dat met beroemde kunstenaars, er duikt altijd wel weer een episode op die nog relatief onbekend was of nog niet helemaal uitgemolken. Op een tentoonstelling in het Cobra Museum in Amstelveen wordt nu een periode belicht waarin Appel woonde en werkte in het Italiaanse Toscane. Tussen 1989 en 1999 bracht hij vele zomers door in het dorpje Mercatale, in zijn Villa Licia. Hij maakte er beelden, gemaakt van vondsten uit de omgeving en lokale gebruiksvoorwerpen. Net als in zijn beginperiode als beeldhouwer. Toen maakte hij ook kunstwerken van stukken hout, stofzuigerslangen en ander afval. Ook als schilder keerde hij terug naar zijn roots: voor het eerst sinds 1939 ging hij weer landschappen schilderen naar de werkelijheid.

Gastconservator Werner van den Belt stelde voor het Cobra Museum 'Studio Toscane' samen. Over het atelier van Appel in Parijs is al veel geschreven en dat geldt ook voor de ateliers op Long Island, in Molesmes bij Auxerre en Monaco. Maar Toscane ontbrak tot nu toe. Oud-museumdirecteur Rudi Fuchs, een goede vriend van Appel, publiceerde er over, maar dat was al in 1992, toen Appel nog maar net in Toscane werkte. En biografe Cathérine van Houts was er nog niet aan toegekomen om haar aantekeningen over dit onderwerp uit te werken toen ze in 1999 overleed.

Met de expositie en bijbehorende catalogus pretendeert Van den Belt niet een alomvattend beeld te geven van deze periode. Zelf spreekt hij van een eerste bijdrage, waarbij hij zich vooral richt op de vraag hoe de natuur en cultuur van Toscane hebben doorgewerkt in het werk van Appel.

Het begon allemaal met een tip van de Italiaanse kunstenaar Roberto Barni, die al jaren in Toscane werkt en van wie recent werk wordt getoond op deze tentoonstelling. Die tip leidde naar het landgoed van de wijnbouwer en springruiter Giulio Baruffaldi, die beschikt over een collectie beelden die allemaal gemaakt zijn door zijn toenmalige buurman Karel Appel. Sommige beelden kwamen Van den Belt bekend voor. Hij had ze eerder gezien in 2002, toen Rudi Fuchs een deel van de beeldencollectie van het Stedelijk Museum in Amsterdam in De Nieuwe Kerk toonde. De beelden uit het Stedelijk waren de originelen, gemaakt van hout en gips, die model hadden gestaan voor de bronzen uitvoeringen op het landgoed. Enkele originele en bronzen uitvoeringen zijn nu samen te zien in het Cobra Museum.

Appel maakte op verzoek van Baruffaldi tien beelden, de plekken zocht de kunstenaar zelf uit. Acht staan er nog steeds en die zijn nu voor het eerst buiten het landgoed te zien, in de steriele omgeving van een museumzaal. En zo liggen daar zomaar vier bronzen, fors uit de kluiten gewassen madeliefjes op de betonnen vloer. Appel maakte ze van ronde messen voor het ploegen van de grond, stukken hout en een deksel van een oude wijnton. Een prachtige bloem, symbool van nieuw leven, componeerde Appel uit afgedankte voorwerpen, waarvan sommige, de messen, eerder associaties oproepen met afsterven.

Het is een krachtig beeld, maar wat doet het hier? Die madeliefjes snakken naar een bloembed, naar aarde, is de eerste gedachte die opkomt. Helemaal eerlijk is dat niet, want één blik op de foto's in de catalogus en het is duidelijk dat geen enkele museumzaal op zou kunnen tegen de entourage van het paradijselijke landgoed.

Is het dan wel een goed idee om deze beelden te laten zien buiten de omgeving waarvoor Appel ze specifiek heeft bedacht en gemaakt? Verliezen ze dan niet aan kracht? Dat geldt nog sterker voor het werk 'Afgebrand bos', dat bestaat uit palen met dragers om de draden aan te spannen waaraan de druiven kunnen hangen. Appel plaatste ze naast elkaar en hing er een hoofd en drie vogelachtige figuren in. Hij plaatste het beeld naast de oudste en hoogste boom op het landgoed. Daaruit en uit de titel zou je kunnen opmaken, concludeert Van den Belt, dat het heeft te maken met de symboliek van de cirkel van het leven. Met de vogel als feniks die opstijgt boven de as van het verbrande bos. Maar in de museumzaal komt dat niet over.

Omgekeerd geldt dat ook voor de fontein die op het Sandbergplein voor het Cobra Museum staat. Het is het hoogtepunt van de beelden die Appel in Toscane maakte. De grote vogel verwijst naar vrijheid, terwijl de arm met vuist de kracht weergeeft. Op dat weidse plein is het één grote explosie van vitaliteit. Elk moment lijkt de vogel op de wieken te kunnen gaan. Maar in de originele (kleinere) uitvoering van hout en papier mâché die nu binnen staat, zit de vogel er maar tam bij.

Heel anders is dat in de zaal ernaast, waar de schilderijen van Appel dienen als entourage van de installatie 'Le Muse'. Appel maakte deze toen er op het landgoed een plek van elf bij zeven meter vrijkwam door de verplaatsing van een zwembad. Appel vond het een mooie ruimte om er een tafel neer te zetten, omringd door vuurkorven en op de hoeken klassieke beelden in de vorm van de vier seizoenen. Hij kocht bij een keramiekbedrijf een aantal tafels en beelden die hij wit liet spuiten en van blauwe schilderingen voorzag: mensen- en dierenfiguren en abstracte decoraties, zoals we die van hem kennen.

Ook Le Muse is nooit bedoeld om in een museum te tonen. Toch komt dit werk minder ontheemd over dan de uitstalling van beelden, doordat de afmetingen van de originele plek zijn aangehouden. Bovendien wordt het omgeven door de serie schilderijen die Appel maakte van het landschap met zijn beroemde cipressen. Het is alsof je zittend aan die witgespoten tafels uitkijkt over het Toscaanse land en samen met Appel probeert het te ontrafelen. Tientallen schilderijen maakte hij van het uitzicht op de wijngaarden en cipressen vanuit zijn atelier in Villa Licia. En dat is bijzonder, omdat Appel altijd vernieuwend wilde zijn en zijn fantasie wilde laten borrelen, in plaats van zich te laten inspireren door de werkelijkheid.

Heel de zomer van 1995 schilderde hij dat uitzicht, met steeds dezelfde heuvel en cipressen. Net zoals Cézanne de berg Mont Sainte-Victoire eindeloos schilderde, heeft Appel het Toscaanse landschap in zestig schilderijen tot in de finesses willen vangen in verf. Appel maakte veel meer schilderijen in Toscane, zoals we die van hem kennen: kleurrijk en expressief, los van een zichtbare werkelijkheid. Alleen in deze serie schilderde hij naar de werkelijkheid. Met altijd weer die cipressen die zo karakteristiek zijn voor het landschap en die in zijn schilderijen haast een mytische lading krijgen.

Op de tentoonstelling zijn ook beelden, tekeningen en schilderijen van Roberto Barni (1939) te zien, die in de jaren negentig net als Appel gebruiksvoorwerpen toepaste in zijn kunstwerken. Hij woont en werkt al jaren in Toscane en laat zich inspireren door de Toscaanse cultuurhistorie en het landschap. Daarom vindt Van den Belt het interessant om ook zijn werk te presenteren naast dat van Appel, hoe verschillend de kunstenaars ook zijn. De bedoeling is duidelijk en het werk van Barni is beslist boeiend. Toch komt deze combi wat gekunsteld over. Je gaat haast denken dat Van den Belt op deze manier Barni heeft willen bedanken voor zijn medewerking bij de naspeuringen naar de Toscaanse periode van Appel.

'Studio Toscane' t/m 15 januari in het Cobra Museum: www.cobra-museum.nl

Brons in beeldentuin
Wie de bronzen beelden van Karel Appel ook graag in een natuurlijker omgeving wil zien, kan vanaf maart terecht in de nieuwe beeldentuin 'Cobra buiten' bij Kasteel Keukenhof. De beeldentuin is een samenwerking van het Cobra Museum en Kasteel De Keukenhof in Lisse, gesteund door de BankGiro Loterij. 'Hof van Appel' met de beelden van Karel Appel is de eerste jaarlijkse expositie in een serie van drie.

Bij Ludion verschijnt de catalogus 'Studio Toscane' met teksten van Werner van den Belt, ISBN 978-94-6130-030-0.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden