Ontheemd door aanleg omstreden stuwdam

De steeds verder opgehoogde Sardar Sarovarstuwdam is een van de meest omstreden megaprojecten in India. Vooral doordat de tienduizenden bewoners van de Narmada-vallei, die ervoor weg moeten, nogal slecht worden gecompenseerd.

Toen de beroemde Indiase filmster Aamir Khan zich vorig jaar achter de protestbeweging tegen de Sardar Sarovar-dam schaarde, was het huis te klein. Khan werd gebrandmerkt als ’vijand van Gujarat’ door de regerende hindoe-nationalistische BJP-partij, die excuses eiste. Filmtheaters in de hele westelijke Indiase deelstaat deden zijn jongste film in de ban, uit angst voor represailles.

Eén bioscoop durfde het – met politiebewaking – wel aan de film te vertonen, maar na een week stak een 25-jarige jongen zichzelf in het theater in brand uit protest tegen de uitspraken van Khan. De jongen overleed later; een nieuw dieptepunt in de controverse rond de dam.

Om een bocht in de rivier is hij er plotseling; een massief grijs gevaarte tussen de beboste bergen. Een gestage stroom water bruist ruim honderd meter langs het beton naar beneden. Het geruis wordt overstemd door muziek die om onduidelijke reden via luidsprekers over de rivierbedding schalt. Bij het bassin onder aan de dam lopen enkele piepkleine gestaltes door het water, waarschijnlijk vissers.

Wachtposten en hekken maken het onmogelijk dichterbij de betonmassa te komen dan het derde uitzichtpunt. Op een bord staat te lezen dat de Sardar Sarovar-dam 1210 meter breed en 122 meter hoog is. Twee weken geleden, op oudjaarsdag, werd het controversiële project voor voltooid verklaard door BJP-premier van Gujarat, Narendra Modi. Hij stortte de symbolische laatste emmer beton, en zei dat India opnieuw een grote sprong voorwaarts had gemaakt. „De dam zal de toekomst van het land veranderen”, sprak Modi.

De Sardar Sarovar is onderdeel van het Narmada-rivierproject, een stelsel van honderden grote en middelgrote dammen in de Narmada, met 1300 kilometer lengte de vijfde rivier van India. Het behoort tot de grootste damprojecten ter wereld en is al jaren zeer omstreden vanwege de sociale gevolgen en het verlies aan bos en vruchtbare landbouwgronden langs de rivier. Als het project is voltooid zal ruwweg de oppervlakte van 250.000 voetbalvelden onder water zijn gezet. Honderdduizenden mensen, vooral arme landbouwers en vissers, moeten daardoor gedwongen verhuizen. Hun is ter compensatie land en huisvesting elders beloofd.

De voorstanders, waaronder de regeringen van de drie betrokken deelstaten, industriële ondernemingen en ander grootkapitaal, presenteren het zes miljard euro kostende project als een zegen voor het gebied. De Sardar Sarovar-dam zal via een uitgebreid kanalenstelsel op termijn meer dan 8200 dorpen in de gortdroge gebieden van Gujarat van drink- en irrigatiewater voorzien, en zal 1450 megawatt aan elektriciteit leveren aan de staten Maharashtra en Madhya Pradesh.

De tegenstanders betwijfelen sterk of de voordelen van het project werkelijk zo groot zijn.

Het kanalenstelsel is nog verre van voltooid, en het moet nog maar worden afgewacht of die 8200 dorpen het beloofde water ook werkelijk krijgen. „Een onafhankelijk onderzoek heeft laten zien dat van de 900 onderzochte dorpen ongeveer 10 procent nu regelmatig water krijgt. Een derde van de dorpen krijgt helemaal niets”, stelt activiste Mehda Patkar, het gezicht van Narmada Bachao Andolan (NBA), de Red de Narmada-beweging, de meest luidruchtige tegenstander van het project.

Ook de elektriciteitsproductie loopt volgens NBA ver achter bij de verwachtingen. Bovendien is het compensatieprogramma voor de mensen die van hun land verjaagd worden nog verre van afgerond. En dat terwijl de Sardar Sarovar-dam in de loop der jaren wel verder is opgehoogd, waardoor er steeds nieuwe ontheemden bij komen. „Het eerste dat wordt gedaan bij elk ontwikkelingsproject in India is het stelen van het land van de armen”, zei de vooraanstaande Indiase schrijfster Arundhati Roy vorig jaar tegen de krant The Hindu.

NBA werpt zich sinds de bouw van de Sardar Sarovar-dam twintig jaar geleden begon op als spreekbuis van de ontheemden, die zelf nauwelijks een stem hebben. „Op papier krijgt iedereen zijn middelen van bestaan gecompenseerd, maar in de praktijk werkt dat niet”, zegt Patkar. „Deze mensen staan op het punt bijna hun hele hebben en houden te verliezen.”

Al in 1993 besloot de Wereldbank, die het project met honderden miljoenen dollar steunde, zich terug te trekken als medefinancier. Een onderzoekscommissie was een jaar eerder tot de conclusie gekomen dat het onmogelijk was om 250.000 ontheemden op een rechtvaardige manier te compenseren en dat er slecht werd omgegaan met de gevolgen voor het milieu.

Sindsdien lijkt er niet zoveel veranderd. Door de ophoging van de dam moeten minstens 40.000 gezinnen – waaronder adivasis, traditionele stammen die hier al eeuwen wonen – verdeeld over zo’n 250 dorpen vooral in de deelstaat Madhya Pradesh hun land opgeven voor het stuwmeer. Dat krijgt een lengte van meer dan 200 kilometer en is hier en daar kilometers breed.

De strijd tussen de voor- en tegenstanders van de Sardar Sarovar is keihard. Rechtszaken, betogingen en hongerstakingen zijn veelgebruikte actiemiddelen. Beide kanten voeren een niet aflatende propagandacampagne, waarbij de tegenpartij er stelselmatig van wordt beschuldigd leugens te verspreiden. Er wordt veel met modder gegooid en met cijfers gegoocheld. Soms wordt er geweld gebruikt. Militante voorstanders van de dam hebben al drie keer een kantoor van NBA aangevallen en verwoest, vertelt Patkar.

De activiste is door haar niet aflatende kritiek gehaat bij de voorstanders, en velen kunnen haar bloed wel drinken. Ze heeft zich er de kwalificatie ’vijand nummer 1 van Gujarat’ mee verworven.

„Mehda krijgt geld uit het buitenland, waar ze goed van leeft”, luidt de beschuldiging van Pranav Pandya, een softwaredeskundige in Ahmadabad.

Hij heeft als ’bezorgde burger van India’ een website opgezet die tegenwicht moet bieden aan de ’desinformatie’ die Narmada Bachao Andolan verspreidt. Hij zegt niet betaald te worden door de overheid. „Als er 100.000 mensen getroffen worden door dit project, waarom noemen ze dan nooit de 50 miljoen die er straks mee geholpen zijn”, zegt Pandya. „Alle dammen in de wereld hebben welvaart gebracht.”

Zijn mening wordt bevestigd door Jay Narayan Vyas, oud-minister van watermanagement in Gujarat en groot voorstander van het damproject. Hij maakt zich al jaren kwaad over de opstelling van NBA. In 1999 omschreef hij de protesten als ’econazisme’ en hij heeft het nu over Patkars ’handel in leugens’.

„Ik begrijp niet dat die activisten blijven dwarsliggen terwijl er hier energie- en voedselschaarste heerst”, zegt Vyas in de hoofdstad Ahmadabad. „Blijkbaar willen ze dat India afhankelijk wordt van andere landen, of willen ze de energiesector kapot maken zodat we geen economische grootmacht worden.”

De centrale regering van India zit ernstig met de controverse in haar maag en heeft al verschillende commissies in het leven geroepen die het pleit moeten beslechten. Onder druk van een hongerstaking van Mehda Patkar stuurde de Indiase premier Manmohan Singh vorig jaar april een comité van ministers naar het gebied voor een inventarisatie van de klachten. Hun rapport was vertrouwelijk, maar de krant The Hindu wist er de hand op te leggen. Het comité doet de aanbeveling de bouw van de dam te staken totdat de problemen rond de rehabilitatie zijn opgelost.

Een nieuwe onafhankelijke commissie, de Shunglu-groep, constateert inderdaad gebreken bij de rehabilitatiecentra. Ongeveer twee derde van de onderzochte 86 nieuwe dorpen is gemiddeld of slecht toegerust, en Shunglu spoort de betrokken overheden aan meer haast te maken. Maar de commissie constateert ook dat het aantal beschikbare stukken land groter is dan het aantal getroffen gezinnen.

Dat laatste wordt fel bestreden door de Red de Narmada-beweging. Volgens Patkar werkt het land-voor-landprogramma slecht of helemaal niet. „De staat Gujarat heeft rotsige grond aangeboden, maar die is ongeschikt voor de landbouw. Maharashtra is erg traag met het beschikbaar stellen van land en Madhya Pradesh heeft nog helemaal niets gegeven”, zegt Patkar. „Soms ligt het aangeboden stuk land 200 kilometer van de oorspronkelijke woonplaats.” Ook vallen er volgens haar nog steeds duizenden mensen onterecht buiten de compensatieregeling en zou het afkopen van de landrechten moeten worden verboden.

Voorlopig is de controverse over een rechtvaardige compensatieregeling nog springlevend. Zeker nu premier Modi van Gujarat aandringt op het nog verder ophogen van de Sardar Sarovar-dam met 18 meter hoge vloeddeuren, zo heeft NBA vernomen.

De Red de Narmada-beweging is nog niet moegestreden. „Elk groot project dat houdbaar is, is welkom”, zegt Patkar. „De overheid zou alleen haar beloftes eens waar moeten maken, maar tot nu toe is er alleen maar repressie. Voor ons is de Narmada-kwestie een symbool. Zoals het hier gaat, gaat het bij heel veel megaprojecten in India.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden