Onthaasten met Adriaen van de Velde

schilderkunst | Adriaen van de Velde schilderde landerige landschappen waarin dieren de show stelen. Het Rijksmuseum haalt zijn werk onder het stof vandaan.

In 1822 kocht het Rijksmuseum voor 8290 gulden - een gigantisch bedrag in die tijd - het schilderij 'De Hut' van Adriaen van de Velde. De Hut van wie? Adriaen van de Velde (1636-1672) is niet bepaald een begrip. Hij is een van de vele 17de-eeuwse schilders die door het schildergeweld van Rembrandt, Vermeer, Hals en Steen zijn ondergesneeuwd. Terwijl zijn vader en broer - beiden Willem van de Velde genaamd - nog enigszins bekend zijn gebleven door hun marineschilderijen, raakte landschapsschilder Adriaen sinds de twintigste eeuw buiten beeld. Voor hem was de concurrentie met andere schilders van landschappen als Van Ruisdael, Van Goyen, Koninck, Potter en Asselijn ook wel erg groot.

Het Rijksmuseum toont nu de allereerste overzichtstentoonstelling over deze schilder met 23 schilderijen en 37 tekeningen. De Hut hangt er te pronken. Het is inderdaad een fantastisch werk. Een idyllisch plekje onder een heerlijke, lichtbewolkte hemel. Een man op een paard praat met de vrouw die voor de hut zit. Maar daar gaat het niet om. Het gaat om de uitgestrektheid die Van de Velde suggereert in het gevarieerde, heuvelige landschap; je zou eindeloos door het bos kunnen dwalen. Het gaat om de landerige rust die van het tafereel uitgaat; je hoort bijna de vliegen zoemen in het zonlicht. En veel interessanter dan de man en de vrouw zijn de schapen en koeien die daar levensecht in de zon liggen.

Balsem op de ziel

Die serene rust, waarin hooguit koeien herkauwen of mensen lopen te kuieren, leverde Van de Velde eeuwen na zijn dood zijn bijnaam op: Mozart. Net als de muziek van deze componist zijn de schilderijen van Van de Velde balsem op de ziel van de gestreste mens. Net als Mozart, is Van de Velde slechts 35 jaar geworden. En beiden werden beschouwd als wonderkind.

Daar zit wat in als je bekijkt wat hij al op 22-jarige leeftijd schilderde. Het strand bij Scheveningen bijvoorbeeld, waarop de golven rustig aan komen rollen en groepjes mensen zich in en rond het water ophouden. Een man kijkt rechts het beeld uit naar de zee die buiten het schilderij verder gaat.

Of neem dat fantastische kleine schilderijtje waarop een paard, een geit en twee schapen tegen een lage horizon staan, met aan de overkant van het water een huisje en een boot. De lucht zindert; je voelt de stille atmosfeer van een zomerse zondagmiddag. En weer is daar de gesuggereerde uitgestrektheid van land en water.

Het werk van Van de Velde is eenvoudig in tweeën te verdelen: de lichte stukken - met name van het strand - die hij aan het begin van zijn carrière maakte en de donkere, vaak bosachtige schilderijen. Daar kom je meteen bij een minpuntje van deze schilder. Hij had een paar sterke punten en nam daar steeds zijn toevlucht toe. Dat strand, het bos, de beesten, het herderinnetje met decolleté en de man te paard: je komt ze overal tegen.

Stoffering

Van de Velde werd vaak door andere schilders, bijvoorbeeld Van Ruisdael, ingeschakeld om de menselijke figuurtjes in een landschap te schilderen. Stoffering heet dat. En ja, dat kan hij goed. Een blauw jurkje hier, een rode jas daar, en het schilderij fleurt er van op. Maar interessant zijn die personen nooit. Er zit geen enkel drama in. Landerigheid is de grondtoon van zijn werk.

Maar kijk dan eens naar zijn dieren! Naar een springend hondje dat een paard kwaad maakt, naar het hondje dat zijn baasje bijna onderuit trekt, naar de wijze blik van een geit. Dat zijn wel personages met een karakter. Van de Velde moet kortom veel meer interesse in dieren hebben gehad. In het 'Landschap met paarden en andere dieren' uit 1669, een klein pareltje, staan de paarden strak gespannen in afwachting van het onweer dat wordt aangekondigd door de donkere wolken. Daar heb je toch iets van een drama.

De tentoonstelling heeft een mooie troef: de schetsen en uitgewerkte tekeningen die Van de Velde maakte voor hij het schilderij in elkaar zette. Daaraan kun je zien wat een vakman hij was en dat hij zich uitgebreid voorbereidde voor er een penseel op het doek ging. Die tekeningen zijn kunstwerken op zich. In de tentoonstelling hangen ze bij de schilderijen waarvoor ze bedoeld waren. Een goede keuze die je met een nieuwe blik naar het werk laat kijken.

'Adriaen van de Velde. Meester van het Hollandse landschap' is tot en met 25 september te zien in de Philipsvleugel van het Rijksmuseum. In Museum Ons' Lieve Heer op Solder zijn vijf religieuze werken te zien die hij in 1664 speciaal voor deze zolderkerk maakte. Ze blijven hier voortaan hangen.

HHHHH

Sandra Kooke

Links: 'Studie van rustende mensen', midden: 'De Hut', Adriaen van de Velde. Beeld Rijksmuseum

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden