Ontdekkingsreis van een buitenbeentje

Dirigent Ingo Metzmacher (1957) noemt zichzelf een buitenbeentje met een missie. Vanavond dirigeert hij een bijzonder concert in het Amsterdamse Concertgebouw.

Het klinkt vreemd, maar je zou de Duitse dirigent Ingo Metzmacher (Hannover, 1957) meer een ontdekker dan een interpreet kunnen noemen. Dat betekent overigens niet dat hij geen bijzonder musicus zou zijn: integendeel.

Niet voor niets dook zijn naam de afgelopen vijftien jaar overal ter wereld op bij de grote orkesten en werd hij in 1997 benoemd als Generalmusikdirektor en artistiek leider van de Hamburgse Staatsoper. In de eerste plaats om zijn kwaliteiten als dirigent, maar ook om zijn bijzondere ideeën als het gaat om programmering van moderne muziek. Want Metzmacher, die vanavond onder andere een nieuw werk van Theo Loevendie en een symfonie van zijn lievelingscomponist Karl Amadeus Hartmann dirigeert, gaat niet voor het geijkte repertoire. Veeleer ziet hij zijn kunstenaarschap als een ontdekkingsreis langs onbekend terrein. En daarin sleept hij zijn publiek overtuigd mee.

Metzmacher: ,,Toen ik op het conservatorium zat, kreeg ik steeds meer het gevoel dat de heile (pure, ongeschonden) muziek uit de 18e en 19e eeuw niet aansloot bij de wereld om me heen. Bach, Haydn en Schubert zijn natuurlijk geweldig, maar tijdens mijn studietijd in Salzburg hield ik me alléén maar met die muziek bezig. Dat vond ik museaal. Ik besloot mezelf toen een bedenkpauze te geven, vervulde mijn militaire dienstplicht en verlegde mijn horizon. Mijn ontmoetingen met levende componisten gaven me de vanzelfsprekendheid terug om mijn leven met muziek te vervullen. De terra incognita van de hedendaagse muziek diende zich aan als een spannende reis. Dat betekent niet dat ik andere muziek niet mooi vind, maar ik zoek naar het moderne aspect, om aan te tonen dat de meeste muziek zich met de elementaire dingen des levens bezighoudt. Alleen is het muzikale vocabulaire in de loop der eeuwen verschoven.'

Die contrastrijke verwantschap benut Metzmacher tot het uiterste in zijn programma's, die alom bekend staan als buitengewoon gedurfd en spannend. Een Symfonie van Anton Bruckner naast een werk van Morton Feldman of de Derde van Hartmann naast die van Beethoven: het zijn voorbeelden van Metzmachers bijzondere concerten in Hamburg. ,,Veel mensen denken dat de muziek van Beethoven heil is, maar ik geloof juist dat zijn muziek onrustig en verontrustend is. Dus heb ik vorige maand Beethovens Achste naast 'Intégrales' van Edgard Varèse gezet, ook zulke tijdloos radicale kunst. Maar ik geef toe dat dat een moeilijk programma was, zowel voor de spelers als voor het publiek.'

Waarderen de Hamburgse abonnementhouders Metzmachers avontuurzin? ,,Ik krijg de indruk dat mijn publiek altijd erg enthousiast is. Ik neem ze een beetje aan de hand mee door voor de concerten uit te leggen hoe ik tot een bepaalde programmakeuze kom. Er zijn altijd mensen die niets nieuws willen horen, lezen of eten maar ik vind nieuwsgierigheid een levensprincipe. Als ik dat zou verliezen, zou ik stoppen met dirigeren. Voor mij dus geen conventioneel concert. Althans niet op dit moment.'

Het is wel duidelijk waar de interesse van Metzmacher ligt. Vooral componisten met een maatschappelijk 'visioen' hebben zijn grote voorkeur. Zoals de in 1990 gestorven Italiaan Luigi Nono, die hij ook persoonlijk kende. ,,Zo'n figuur mis ik enorm onder de huidige componisten. Na Nono's dood is er een soort vacuüm ontstaan. Buiten Rihm zie ik in Duitsland geen componisten die zich los kunnen maken van de zware intellectuele erfenis van het modernisme uit Darmstadt.'

Maar de meeste affiniteit heeft Metzmacher met Karl Amadeus Hartmann (1905-1963), de Duitse componist die als één van de weinigen zijn werk tijdens het nazi-regime terugtrok en zichzelf een 'innerlijk ballingschap' oplegde. Na de oorlog was hij een belangrijk initiator van de culturele wederopbouw in zijn land, maar zijn muziek raakte ondergesneeuwd door de modernistische krachten vanaf de jaren vijftig. Metzmacher ontwikkelde zich als belangrijk pleitbezorger van het oeuvre van zijn held, die hij bewonderd om zijn eerlijkheid en standvastigheid. ,,Hartmann hoort niet bij de generatie componisten die na de oorloge heeft gezegd 'we gaan de muziek opnieuw uitvinden'. Hij heeft juist geprobeerd de traditie te redden. De werken die hij tijdens zijn twaalf jaar 'innerlijke ballingschap' schreef, heeft hij na de oorlog verwerkt in andere stukken. Hartmann is een verbinding naar Alban Berg en Gustav Mahler. Componisten als Hans Werner Henze of zelfs Wolfgang Rihm zouden ondenkbaar zijn zonder Hartmann.'

Volgens de dirigent ligt het belang van Hartmann ook in diens ontwikkeling van het symfonische genre. Uit de vier- of vijfdelige vorm nam de componist de twee middendelen, het trage adagio en het snelle scherzo, om daar zijn eigen symfonieën uit op te bouwen. ,,Vooral zijn adagio's zijn interessant. Die ontwikkelen zich over een lange strekke tijds uit voortspinnende motieven en komt op de gulden snede tot een climax. Hartmann sluit altijd af met een onscherpe herinnering aan het begin, geen echte reprise. De snelle delen zijn zeer virtuoos en vooral moeilijk voor de strijkers. Ik moet voorzichtig zijn met zo'n uitspraak, maar Hartmann is voor de Duitse traditie wat Sjostakovitsj voor de Russen betekent. Ik ben overigens van plan in 2005, Hartmanns honderdste geboortejaar, zijn muziek op zo veel mogelijk plaatsen in de wereld te spelen.'

Niet voor niets prijkt Hartmann vanavond ook op het programma van het Concertgebouworkest. Naast het nieuwe klarinetconcert dat Theo Loevendie voor George Pieterson schreef, een voorstel van het orkest.

Op de vraag of hij weet dat er een chefdirigent-vacature komt bij het Concertgebouworkest, antwoordt hij: ,,Ik waardeer het orkest zeer en ben blij dat ik hier deze week mag dirigeren. Ik voel me hier prettig en ik vind dat de musici erg goed spelen. Ook kom ik weer terug in 2003: daar verheug ik me nu al op. Maar over dat andere kan ik niks zeggen, ook omdat ik denk dat ik teveel een buitenbeentje ben.' En dat moet ook zo blijven? Lachend: ,,Misschien wel ja. Of het moet weet ik niet, maar waarschijnlijk is het gewoon zo.'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden