Ontdekking van nieuw radicaal rechts

Pim Fortuyn trok kiezers van verschillende pluimage. Volgens de Amerikaanse politicoloog Herbert Kitschelt, die onderzoek deed naar de vorming van nieuwe politieke partijen in Europa, bevindt zich onder die kiezers een nieuwe politieke stroming: nieuw radicaal rechts. Een stroming die in Frankrijk op Le Pen stemt.

Eerst was hij een ongrijpbaar fenomeen, dat zich lastig liet typeren. Toen werd hij in de hoek gezet van extreem-rechts. Politiek en media signaleerden overeenkomsten met buitenlandse politici als Jean-Marie le Pen die als zodanig worden beschreven. Na de gemeenteraadsverkiezingen van 6 maart volgde de nuance: Trouw bijvoorbeeld bracht een serie portretten van 'populisten': mensen die hem in andere Europese landen voorgingen. Maar zelfs dat mag sinds de moord op Fortuyn op 6 mei niet meer. ,,Het is politiek correct geworden om elke vergelijking van Fortuyn met Janmaat, Haider of andere extreem-rechtse kopstukken van de hand te wijzen'', noteerde een collega-journalist in de Volkskrant.

Die stemming zal van voorbijgaande aard blijken. Met het verstrijken van de tijd komt er ongetwijfeld een moment waarop de vraag naar de internationale context van de recente gebeurtenissen in Nederland weer kan worden gesteld. Maar op dit moment is Herbert Kitschelt naar Nederlandse maatstaven nog politiek incorrect. Volgens deze Amerikaanse politicoloog van Duitse komaf was Pim Fortuyn niet extreem-rechts en misschien ook geen populist. Hij trok kiezers van velerlei pluimage. Onder die kiezers bevindt zich in de ogen van Kitschelt een groep die in andere Europese landen de achterban vormt van een nieuwe politieke stroming in Europa - de term is van de Amerikaan: nieuw radicaal rechts.

Het Front National van Le Pen is een voorbeeld bij uitstek van die nieuwe stroming. Fortuyn, zegt de Amerikaan, heeft in Nederland kiezers gemobiliseerd die in Frankrijk op Le Pen stemmen. In dat opzicht kun je de Nederlander wel degelijk met de Fransman vergelijken.

Kitschelt, hoogleraar politieke wetenschappen aan de Duke University in Durham, North Carolina, onderzoekt de vorming van nieuwe politieke partijen: waarom komen ze op, wanneer zijn ze succesvol en wanneer niet? Midden jaren negentig deed hij vooral onderzoek naar de opkomst van het wel en wee van partijen op de uiterst rechtse flank in Europa. Zijn ideeën daarover legde hij neer in een boek: The Radical Right in Western Europe.

Nieuw radicaal rechts, dat is dus het Front National van Le Pen in Frankrijk, en dat is een partij als de Deense Volkspartij in Denemarken, zegt Kitschelt. En de Vooruitgangspartij in Noorwegen. Maar dat is ook de DVU (Deutsche Volksunion) in Duitsland, het National Front in Engeland, het Vlaams Blok in België. Of de FP & Ouml; in Oostenrijk en de Lega Nord in Italië. Al spreekt hij in het geval van die laatste twee, die hij als een soort van zijtak van de hoofdstroming beschouwt, liever van anti-overheidspopulisten.

Nieuw radicaal rechts doet het goed. Le Pen bereikte onlangs de tweede ronde van de Franse presidentsverkiezingen. De Deense Volkspartij en de Vooruitgangspartij in Noorwegen gedogen sinds een halfjaar rechtse minderheidsregeringen in hun land. In Oostenrijk zit de FP & Ouml; in de regering, net als de Lega Nord in Italië - deze laatste partij zelfs al voor de tweede keer.

Europa zag de geboorte van de nieuwe stroming in de jaren zeventig, schrijft Kitchelt in 'The Radical Right in Western Europe'. Maar tot wasdom kwam zij pas in de jaren tachtig en negentig. De keynesiaanse welvaartsstaat van na de Tweede Wereldoorlog, die in de jaren zestig zijn hoogtepunt bereikte, was overgegaan in wat hij noemt een 'postindustriële, kapitalistische economie'.

In die economie is de kiezer verdeeld geraakt over twee groepen. De ene groep is economisch links en libertair of vrijheidsgezind. De andere is economisch rechts en autoritair. De links-libertairen kiezen voor herverdeling van inkomen, democratische participatie en maximale individuele vrijheid op cultureel gebied. De rechts-autoritairen zijn voor de vrije-markteconomie, een hiërarchische organisatie van de politiek en een beperkte individuele vrijheid op cultureel gebied.

Kitschelt: ,,De links-libertairen zijn groot geworden in de welvaartsstaat. Dat heeft als vanzelf de voorwaarden voor een rechts-auto0ritaire backlash gecreëerd. Die backlash wordt gedragen door de verliezers van de overgang naar de post-industriële economie. Bijvoorbeeld: de jonge, laag-opgeleide man die zijn ongeschoolde arbeid minder waard zag worden en zijn positie als gezinshoofd verloor.''

Nieuw radicaal rechts moet het van de rechts-autoritaire kiezer hebben. Dat de stroming niet in alle West-Europese landen even succesvol is, hangt samen met twee andere factoren. Nodig is ook dat de bestaande (rechtse) partijen naar ideologische posities in het midden toebewegen en zo ruimte creëren op de flank. En - tweede voorwaarde - radicaal rechtse partijen kunnen daarvan alleen profiteren als ze goed aanvoelen welke punten die partijen daarbij volgens de kiezers laten liggen. Ze moeten, zoals Kitschelt dat noemt, de 'magische formule' vinden.

De magische fomule varieert maar is in ieder geval breed. Alleen als de politieke ondernemers op de rechtervleugel een vrije markteconomie combineren met autoritaire, etnocentrische en zelfs racistische boodschappen op cultureel gebied, zullen ze een breed publiek trekken, noteert Kitschelt in zijn boek. Nieuw radicaal rechtse partijen zijn géén partijen die het vooral zoeken in afkeer van de regerende politieke elite. Het zijn géén partijen met maar één issue: tegen immigratie. En ze staan ook ver af van wat Kitschelt noemt 'radicaal rechts' uit de periode tussen de twee wereldoorlogen: het nationaal-socialisme en het fascisme. Alleen al de keuze van nieuw radicaal rechts voor een vrije markt economie markeert hier een groot verschil.

Heeft Kitschelt voorbeelden?

Nieuw radicaal rechts is geen vluchtig verschijnsel, meent Kitschelt. En de stroming breidt zich steeds verder uit. ,,In Nederland waren de mogelijkheden voor nieuw radicaal rechts in de jaren tachtig slecht'', schreef hij in 1997. De PvdA en CDA-VVD-regering waren te gepolariseerd. Maar sinds het aantreden van de CDA-PvdA-regeringen in 1989 zijn de voorwaarden langzaam verbeterd.''

De Amerikaan kon toen al wijzen op 2,5 procent van de stemmen en de drie zetels in de Tweede Kamer die Hans Janmaat en zijn Centrum-Democraten bij de verkiezingen van 1994 behaalden. Maar kijkt hij nu naar Fortuyn, dan zegt hij niet direct: zie je nu wel. De Amerikaan heeft er moeite mee om de Nederlander zonder meer van het label 'nieuw radicaal rechts' te voorzien.

Het klopt, zegt hij. De voorwaarden voor de opkomst van nieuw radicaal rechts in Nederland zijn aanwezig. De overgang naar de post-industriële samenleving heeft Nederland net zo goed als de buurlanden gemaakt. En na de kabinetten van CDA en PvdA kwam Paars. Maar het politieke programma van Fortuyn, voorzover daar sprake van was, wijkt te veel af.

,,Fortuyn was voor een vrije markteconomie. En hij was tegen immigratie, maar bij andere culturele thema's klopt het niet.'' Anders dan nieuw radicaal rechts was de flamboyante homo voor emancipatie, voor seksuele vrijheid en voor multiculturalisme.

Fortuyn is ook niet onder te brengen bij de zijtak, de anti-overheidspopulisten. In Italië en Oostenrijk concentreren de Lega Nord en de FP & Ouml; zich op de vrije-markteconomie en verzet tegen immigratie. Daarnaast hebben zij een ander agendapunt dat bijvoorbeeld het Franse Front National ontbeert: afkeer van politici die elkaar, vrienden, familie en bedrijven bevoordelen. Afkeer van cliëntelisme.

Het anti-overheidspopulisme trekt meer hoog-opgeleide kiezers dan de puur nieuw radicaal rechtse grondvorm, zegt Kitschelt. Maar hoezeer Fortuyn ook afgaf op de 'Puinhopen van Acht Jaar Paars', met afkeer van cliëntelisme had dat volgens Kitschelt weinig te maken. Nederland kent nauwelijks overheidscorruptie. En ook voor anti-overheidspopulisten was Fortuyn cultureel toch wel erg libertair.

Waar plaatst hij Fortuyn dan?

,,Fortuyn was een voorbeeld van een nieuwe charismatische politicus die een breed gevoel van ontevredenheid met de bestaande politieke partijen uitbuit. Zulke politici kunnen op een enkel thema grote groepen van heel verschillende kiezers mobiliseren.''

,,Eenmaal in het parlement moeten ze dan op tal van punten een standpunt formuleren en kunnen er twee dingen gebeuren: hun partij valt ruziënd uit elkaar of ze formuleren een coherent programma waarmee zij bij de volgende verkiezingen een deel van de oorspronkelijke aanhang behouden.''

Het thema van Pim Fortuyn was vooral een algemeen gevoel van malaise over het Nederlandse poldermodel in een tijd van een teruglopende economie, analyseert Kitschelt. Daarnaast beroerde hij het immigratieprobleem. Fortuyn trok daarmee een breed front van kiezers, meest rechts, vanwege zijn keuze voor de markteconomie. En zowel libertair (voor seksuele en andere vrijheden) als autoritair (tegen migranten).

,,Het rechts-autoritaire deel van zijn kiezers vormt de potentiële achterban van een echte nieuw radicaal rechtse partij in Nederland. Gezien zijn persoonlijkheid kan ik me niet goed voorstellen dat Fortuyn voor zo'n richting zou hebben gekozen, maar nu hij er niet meer is, kunnen zijn volgelingen dat doen.'' Die volgelingen zouden dan wel een veel minder tolerante opstelling dan Fortuyn moeten kiezen, bijvoorbeeld op het punt van homoseksualiteit, zegt Kitschelt.

Kitschelt voorziet, als de volgelingen deze weg inslaan, een goede kans op succes. Maar er is nog een andere ontwikkeling mogelijk. In dat scenario gaat hij ervan uit dat de elfde september, de aanslag op het World Trade Center in New York, de opvattingen van libertairen over de multiculturele samenleving blijvend heeft veranderd. De libertairen zijn hier nu libertairen met tanden: de multiculturele samenleving is er alleen voor wie zelf multicultureel is.

De volgelingen van Fortuyn zouden het ook in die richting kunnen gaan proberen. Zonder garantie op succes, denkt Kitschelt. Zo'n vrijzinnigheid met tanden zal op den duur vooral hoogopgeleide rechts-libertaire kiezers interesseren. En die maken, denkt hij, maar een klein deel van de huidige Fortuyn-aanhang uit.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden