Ontdekking Mozartwerk veranderde leven van Bastiaan Blomhert drastisch.

Toen de Nederlandse musicoloog-dirigent Bastiaan Blomhert in 1983 op een verloren gewaand werk van Mozart stuitte, kon hij niet vermoeden dat die vondst zijn leven drastisch zou veranderen. Sterker nog: de verwikkelingen rondom de ontdekking die hij de afgelopen twintig jaar beleefde, zouden niet onderdoen voor een kluchtige Mozart-opera.

Het begon allemaal in het Duitse Donaueschingen, in het archief van de Fürstenberger hofbibliotheek. Op zoek naar historische muziek voor zijn blaasensemble, ontdekte Blomhert daar Mozarts harmoniemuziek van de opera 'Entführung aus dem Serail': de complete opera bewerkt voor acht blaasinstrumenten.

Zo'n bezetting van acht blazers werd in 1782 ineens razend populair. Naast originele composities klonken hele opera's en balletten in blazersversies. Soms bewerkt door de componist zelf, die zo twee keer kon verdienen aan hetzelfde werk. Zo 'vergrootte' Mozart zijn zesstemmige Serenade in e-klein (KV 375) naar acht stemmen, schreef hij een nieuwe Serenade in c-klein (KV 388) en bewerkte hij dus zijn 'Entführung'.

,,Dat niemand vóór mij deze harmoniemuziek al had ontdekt, kwam doordat het werk in de negentiende eeuw onder een verkeerde naam in de catalogus terecht is gekomen“, aldus Blomhert. ,,Maar op de muziek stond 'Von Herrn Mozart'. Ik had in die tijd al zó veel blaasarrangementen gezien; deze was van grote kwaliteit. Ik wist onmiddellijk dat ik iets bijzonders in handen had.“

Wat Blomhert als kenner van het blazersrepertoire meteen opviel aan de harmonieversie van de 'Entführung' was bijvoorbeeld het nieuw gecomponeerde orkestslot (,,hier was niet alleen een arrangeur aan het werk geweest“), de virtuoze behandeling van de hoorns (,,dat moest een goede hoorncomponist en dus een goede speler op een prestigieuze plek zijn geweest“) en de bewerking van de Martern-aria (,,knap als je die voor acht blazers kunt zetten“).

Blomhert besloot op zijn ontdekking te promoveren. Tijdens zijn onderzoek vond hij nog meer aanwijzingen die Mozarts auteurschap bevestigden. Zo bevat de harmoniemuziek elementen uit alledrie de vroege versies die van de 'Entführung' bestaan. En die Mozart alleen zelf alledrie kende. De blazersversie bevat bovendien een citaat uit de in dezelfde weken gecomponeerde 'Haffner'-symfonie; een fragment dat niet in de gezongen opera is beland.

In de instrumentatie is Mozart volgens Blomhert duidelijk te herkennen aan een aantal 'vingerafdrukken'. En verraadt de bewerker zich als componist door de slimme instrumentale vondsten, in plaats van de simpele coupures die een gemiddelde arrangeur zou toepassen. Voeg daar nog het brieffragment aan toe uit 20 juli 1782, waarin Mozart uitgebreid over zijn harmoniemuziek van de 'Entführung' rept: het auteurschap kon niet in een andere richting dan die van Mozart wijzen.

Die conclusie bracht een stroom aan intriges teweeg, die tot op de dag van vandaag voortduurt. Blomhert: ,,De Mozart-maffia was jaloers. Niet op mij, want ik had geen staat van dienst als Mozart-onderzoeker. De steen des aanstoots moet dus de vondst zelf zijn geweest. Nog vóórdat de harmoniemuziek in première werd gebracht, begon de geschiedenis met een woedend artikel van een man die het archief in Donaueschingen als zijn privéspeeltuin zag. Opeens dook ook een hoboïst op, die beweerde dat hij de harmoniemuziek al in 1964 had gespeeld. De bewijsstukken die hij me opstuurde (zogenaamd originele programma's en bladmuziek) bleek hij echter kort daarvoor in elkaar te hebben geknutseld. Toen ik hem daarop wees, wilde hij niets meer van de zaak weten.“

Bij de première in Donaueschingen werd Blomhert een contract aangeboden door muziekuitgever Bürenreiter, die overtuigd was van de echtheid. Maar voordat het contract werd getekend, gingen derden in concerten en op cd-opnames al met het werk aan de haal. Als Blomhert zich daar niet steeds tegen zou hebben verzet.

Het leverde programmatoelichtingen, cd-boekjes, artikelen en recensies van weer anderen op die varieerden van 'mogelijkerwijs van Mozart' en 'geen bewerking van Mozart zelf' tot 'toeschrijving aan Mozart plausibel'. Teksten die Blomhert, bijvoorbeeld in een negatieve recensie van fortepianist Robert Levin (,,die niets van harmoniemuziek weet“)vond, kwamen zelfs te staan op annulering van een concerttournee. ,,Als zoveel mensen zich ermee moeten bemoeien, heb ik blijkbaar iets bijzonders gevonden“, lacht Blomhert minzaam. ,,Waarom doen die mensen dat zichzelf aan?“

De laatste jaren is het tij zich ten gunste gaan keren. Intussen publiceerde een andere wetenschappelijke uitgever de wetenschappelijke, kritische uitgave en is de bladmuziek recent in druk verschenen, na 21 jaar. Blomhert kreeg bovendien de mogelijkheid zijn tegenstanders in de prestigeuze 'Mozart-Studien' van repliek te dienen in een uitgebreid essay.

Een andere parel op de kroon is de cd die Blomhert met het Wind Ensemble of The Academy of St Martin in the Fields recentelijk opnam. Maar Blomherts laatste woord vinden we waarschijnlijk in zijn mémoires over de kwestie, die hij aan het eind van dit feestjaar wil uitgeven. En waarin hij de hele kwestie met humor beschrijft.

Volgens Blomhert zijn er nog steeds musicologen die Mozart niet als auteur van de harmoniemuziek van de 'Entführung' willen erkennen. Zulke die-hards tracteert hij tegenwoordig op de volgende metafoor: ,,Stel, je gaat naar buiten. Je ziet dat de bomen, de huizen, de straten en de auto's nat zijn. Wat denk je dat er gebeurd is? Inderdaad. Maar er zijn toch nog steeds mensen die ónder de auto's wijzen en zeggen: dat bewijst dat het níet heeft geregend.“

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden