Ontdekking grafeen levert Nobelprijs op

amsterdam – - Een tot Nederlander genaturaliseerde Rus heeft de Nobelprijs voor natuurkunde gewonnen. Andre Geim (1958) en zijn Brits-Russische collega Konstantin Novoselov (1974) worden dit jaar geëerd vanwege hun ontdekking van grafeen.

Het kon niet uitblijven. Al een paar jaar vallen natuurkundigen van de ene verbazing in de andere vanwege het wonderbaarlijke grafeen. Het is het dunste en sterkste materiaal uit het universum, het geleidt uitstekend stroom en warmte. Er ging zelden een week voorbij zonder dat er een nieuwe, uitzonderlijke eigenschap aan werd toegevoegd.

En dan te bedenken dat grafeen niets anders is dan een heel dun potloodstreepje, een velletje koolstof van één atoomlaag dik. Het lag letterlijk voor het oprapen, maar iemand moest het doen. Velen probeerden het – de theorie had laten zien dat grafeen bijzondere eigenschappen moest hebben – maar het waren Geim en de jonge promovendus Novoselov die slaagden. Zij plakten het potloodstreepje af met plakband, haalden het los en speurden met speciaal licht of er tussen de dikke koolstofplakken ook dunne grafeenlaagjes zaten.

In een interview met Trouw deed Geim dit voorjaar laconiek over zijn ontdekking. „Het grafeen was er toch altijd al?”, zei hij toen. „De pogingen van anderen waren gewoon een beetje halfslachtig. De theorie voorspelde immers ook dat grafeen niet geïsoleerd kon bestaan; menigeen dacht vermoedelijk diep in zijn hart dat het toch niet zou lukken.”

Geim kwam in 1994 werken op het magnetenlab van de Nijmeegse universiteit. Hij bleek al snel „een uitzonderlijk goed fysicus met een extreme intuïtie voor gekke ideeën”, zegt zijn latere collega Uli Zeitler. „Ideeën die hij wist uit te werken tot zinvolle fysica.”

Hij vergaarde wereldfaam met zo’n gek idee toen hij een kikker in het Nijmeegse magneetveld liet zweven. Het leverde hem in 2000 de Ig Nobelprijs op, de alternatieve Nobelprijs ’met een knipoog maar serieuze ondertoon’. Dat Geim zelf ook wel van een grapje hield, bleek wel toen hij bij een wetenschappelijk artikel als co-auteur H.A.M.S. ter Tisha opvoerde. „Mijn hamster heeft meer aan dat experiment bijgedragen dan collega’s”, zei hij daarover in het Chemisch Weekblad. „Waarom zou hij dan niet genoemd worden?”

Geim had inmiddels het Nederlanderschap gekregen. „Als Rus wilde hij af van de rompslomp met visa”, zegt Zeitler. „Bovendien voelde hij zich steeds meer met Nederland verbonden.” Toen hij in 2001 hoogleraar werd aan de universiteit van Manchester, hield hij zijn Nederlandse nationaliteit dan ook aan, evenals een deeltijdaanstelling als hoogleraar in Nijmegen. Novoselov ging na zijn promotie met Geim mee.

Voordat ze de fysica in 2004 op zijn kop zetten met hun publicatie over grafeen, hadden de twee al de aandacht van de wereldpers getrokken met een ander onderzoeksresultaat: gekko-tape. Ze hadden de nanostructuren van de voetzooltjes van gekko’s goed bekeken en toen ze dat wisten na te bootsen, hadden ze een plakband waar Spiderman zijn vingers bij zou aflikken.

Sinds hun publicatie in Science in 2004 zijn er talloze artikelen over grafeen verschenen. Het materiaal lijkt ook supergeleidend, het is transparant, een ideale grondstof voor zonnecellen en computers. Begin dit jaar stonden de twee in de toptwaalf van meest geciteerde wetenschappers. De Nobelprijs lag te wachten. „Ach”, reageerde Geim tegenover Trouw. Hij is de tiende Nederlander die de Nobelprijs voor natuurkunde wint. In 1999 gingen Martin Veltman en Gerard ’t Hooft hem voor.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden