Ontdekker Lowell kreeg Planeet X nooit te zien

Dankzij ruimtesonde New Horizons kunnen de aardbewoners dwergplaneet Pluto voor het eerst van dichtbij bekijken, 85 jaar na de eerste ontdekking en de naamgeving.

Geen twijfel mogelijk. Er was leven op Mars of leven op Mars geweest. De Amerikaan Percival Lowell (1855-1916) leidde het eind negentiende eeuw af uit kanalen die hij had waargenomen op de rode planeet. Die moesten volgens zijn theorie zijn gegraven door wanhopige Marsbewoners, die met het vocht van de polen uitdroging wilden tegengaan.

Het was een mispeer van Lowell, toch geen domme jongen. Hij zou zich later nog aardig revancheren.

Lowell, geboren in Cambridge, Massachusetts, stamde uit een van de meest vooraanstaande Amerikaanse geslachten. Die bijna aristocratische achtergrond leidde in het gezin waarin hij opgroeide niet tot intellectuele luiheid. Zijn anderhalf jaar jongere broer Abbott had tussen 1909 en 1933 de leiding over de Harvard-universiteit. Zus Amy, bijna negentien jaar jonger dan Percival, werd dichter en zou in 1926 postuum de Pulitzerprijs voor poëzie krijgen.

Percival Lowell studeerde wiskunde aan Harvard en leidde daarna enige tijd een katoenfabriek. Niet door enige financiële krapte gehinderd volgde daarna een rondreis van enige jaren door Azië. Zijn ervaringen verwerkte hij in een aantal boeken waarin hij de ziel van Japan, Korea en andere landen in het Verre Oosten probeerde te doorgronden.

Het lezen van 'La planète Mars et ses conditions d'habitabilité' van de Franse astronoom Camille Flamarion deed Lowell besluiten zich definitief te wijden aan de bestudering van het heelal. In Flagstaff, Arizona liet hij op twee kilometer hoogte een observatorium bouwen, waarin hij met een telescoop naar de hemel kon turen.

Nog altijd vol van Flamarions boek kwam hij daar tot zijn theorie over Mars.

Na die miskleun poneerde Lowell in de nieuwe eeuw de stelling dat er achter Neptunus nog een negende planeet in het zonnestelsel moest zijn. Hij leidde dat af uit de onregelmatige baan van Neptunus. Die deed vermoeden dat er nog massa achter die planeet schuilging. Maar jaren van waarnemingen konden het bestaan van Planeet X niet bewijzen.

Na Lowells dood in 1916 lagen activiteiten in het observatorium in Arizona door gesteggel over diens erfenis ruim tien jaar stil. Met steun van Abbott Lowell en zijn Harvard kon Clyde Tombaugh de draad oppakken. In februari 1930 deed hij, net 24 jaar oud, de lang nagestreefde ontdekking.

Een stipje stond op foto's van 23 en 29 januari op een verschillende plaats. Na dit grootse moment wachtte Tombaugh nog even met het naar buiten brengen van zijn bevindingen: op 13 maart maakte hij het nieuws wereldkundig. Dat was om twee redenen een gedenkwaardige datum. Op 13 maart 1781 had de grote Brits-Duitse astronoom William Herschel Uranus ontdekt. En 13 maart was de verjaardag van Percivall Lowell. Als hij nog had geleefd, zou hij in 1930 75 jaar zijn geworden.

Het bleef niet bij dat eerbetoon aan de man van Planeet X. Het door Tombaugh gevonden hemellichaam had nog geen naam. Dat duurde echter niet lang. Een gepensioneerde bibliothecaris van Oxford las in The Times over de ontdekking en vertelde zijn elfjarige kleindochter over het nieuws en het nog ontbreken van een naam. Het kind, genaamd Venetia Burney, goed thuis in de mythologie, legde bij het luisteren naar haar opa's verhaal over de donkere en koude planeet onmiddellijk de link met de onderwereld waar volgens de Romeinen Pluto de baas was. De eerste twee letters van Pluto vormden bovendien ook nog eens de initialen van Percival Lowell. Via een bevriende astronoom wist de grootvader snel de juiste mensen te berichten over de mogelijke naam. Anderhalve maand na het bekendmaken van Tombaughs waarnemingen was die officieel.

De andere wereldberoemde Pluto maakte zijn entree in hetzelfde jaar. In september 1930 kwam de tekenfilm 'The Chain Gang' uit, waarin Mickey Mouse met een bloedhond achter een ontsnapte veroordeelde aan ging. Kort daarna was hetzelfde beest het huisdier van Minnie Mouse, luisterend naar de naam Rover, tijdens een picknick met Mickey. Pas bij een derde optreden werd die laatste het baasje van de hond en kreeg deze zijn definitieve naam: Pluto.

Dat de vernoeming van het hemellichaam met Disney te maken heeft, is dus een sprookje. Hetzelfde blijkt inmiddels te gelden voor aannames van Lowell en Tombaugh. De afwijking in de baan van Neptunus bleek uiteindelijk niet te worden veroorzaakt door Pluto maar door Uranus, net iets dichter bij de zon dan Neptunus. En in deze eeuw werd definitief vastgesteld dat Pluto niet de negende planeet van het zonnestelsel is, maar een dwergplaneet.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden