Ontdekken van nieuwe geluiden

Uitvinder en instrumentenbouwer Yuri Landman levert nieuwe klanken aan muzikale pioniers. 'Een cirkelzaagblad klinkt als een kerkklok.'

Hoe een nieuw geluid ontdekt wordt, is de vraag. Yuri Landman is even stil, denkt na, staat op en loopt naar de koelkast. Daar komt een anderhalveliterfles Coca-Cola tevoorschijn. Keihard van het koolzuur. "Hier Luister nu eens naar deze fles cola", zegt Landman terwijl hij met zijn vingers tegen de petfles aantikt. "Die klinkt toch als een trommel? Als ik daar een distortion op aansluit geeft dat een enorm effect."

Ja, als we de keuken toch niet hadden, dan zou er maar bitter weinig bereid worden. Verse klanken, bijvoorbeeld. Daarvoor zijn we te gast in Veenendaal-West, bij Yuri Landman (40), instrumentenbouwer en uitvinder van nieuwe geluiden. "Ik word vaak gitaarbouwer genoemd maar dat klopt niet. Ik ben uitvinder. Uitvinder van klank. Ik probeer dat palet zo veel mogelijk te verbreden. Dat is een doorlopend proces."

Dat wordt direct duidelijk als Landman opnieuw naar de keuken beent. Deze keer naar de bestekla, waar hij een vork, een mes en een lepel uit haalt. Hij legt de vork en het mes naast elkaar op tafel en tikt er met de lepel tegenaan. "Je hoort het; dit stelt niet veel voor. Maar gooi ik de vork in de lucht en tik ik hem dan aan - hoor maar - dan klinkt het heel anders."

Zelfgemaakte instrumenten
En zo gaat dat vermoedelijk de hele dag door in Veenendaal-West, in een buurt zo doorsnee en in een huis zo rijtjes, dat moeilijk is voor te stellen dat hier een internationale soundpionier woont, waar toonagevende bands als het Vlaamse dEUS en de New Yorkse noiseband Sonic Youth komen winkelen.

Landman leverde wel degelijk aan die en andere toonaangevende bands zijn zelfgemaakte instrumenten. Een soort gitaarachtigen waren dat. "Als daar dan ook nog een interview met de invloedrijke alternatieve muziekwebsite Pitchfork overheen komt, dan is je naam gevestigd."

Daarnaast verdient Landman zijn geld met het geven van lezingen, optredens en klankworkshops in heel Europa, en brengt hij zo nu en dan een boek uit. Een vetpot is het niet, zegt hij, maar dat geeft ook niet. Het is al prachtig dat hij een basisinkomen heeft als uitvinder. Wie heeft dat? En er zijn altijd genoeg klanten voor zijn workshops, waar hij ook zijn instrumenten verkoopt.

"Ik moet het hebben van nerdy muzikanten op zolderkamers die eigenlijk te veel van muziek afweten en ver afstaan van het grote publiek. Vaak jonge vrouwen die aan de kunstacademie studeren. Dat publiek is voor mij lucratief."

Als hij niet de hort op is voor zijn workshops of optredens, dan gaat het ontdekken van nieuwe muziekgeluiden door. Laatst nog was hij in Amsterdam en daar hoorde hij het geluid van de bovenleiding van de tram. "Ik hoorde die schietende vonken van de bovenleiding en dacht meteen: hoe kan ik dat geluid nabootsen, wat heb ik nodig om er een instrument van te maken? Het lukte me met een lange snaar van 20 meter, een longstring. Ik ontdekte dat de klank zat in de lengte. Het is de rek van het staal die dat geluid zo maakt. Ken je dat Star Wars geluid? Daar heb je dat ook bij. En als je een traploopveer tegen je oor houdt klinkt dat ook mooi." Of het losse blad van een circelzaag, om maar eens iets te noemen. Ook zo mooi. Landman: "Een circelzaagblad klinkt als een kerkklok."

Bliebje stelen
Wanneer is een geluid nieuw en wanneer spreken we dan van een muzikaal geluid? Moeilijk te zeggen, natuurlijk. Er is niemand in de wereld die daar over gaat, tot er een muzikant van enige invloed opstaat die met een nieuwe sound aan de slag gaat. "Maar zeker is dat lang niet alle geluiden muzikaal worden toegepast."

Soms lijkt het wel, merkt Landman, of fabrikanten van muziekinstrumenten denken dat alle geluiden nu wel zo ongeveer bestaan. Dat er eenvoudigweg niks nieuws meer is te verzinnen. Dus maken ze geluiden die al bestaan of ze 'stelen' een bliebje van vroeger. Er wordt, als het gaat om het ontdekken van nieuwe geluiden, van oudsher naar de techniek gegrepen. Computers, toetsen, synthesizers. En daarvoor de orgeltechniek. "Later kreeg je de zogenaamde ADSR-techniek, de Brian Eno synthesizers, zeg maar. Dat was elektronisch. Nu samplen ze veel. Dat is digitaal."

Maar of het nu de orgel-flashback is die we horen of een geluid uit de elektronika of uit een computer, Landman vindt de meeste instrumentenbouwers niet al te creatief: "De huidige fabrikanten kopiëren instrumenten. Terwijl dat artistiek gezien niet interessant is. Eigenlijk hebben we de elektronica een beetje gehad. Het gaat er nu juist om wat nog onontgonnen is."

Onontgonnen gebied, ja. Dat zou mooi zijn, daar is misschien iets te beleven. Maar is niet op zeker moment alles al ontdekt? Is het met muziek niet net als met die allerlaatste Indianenstam in Brazilië? Eens houdt het toch op.

Maar Landman gelooft daar niets van. "Er zijn nog genoeg geluiden. Laten we eens teruggaan naar die techniek, naar die computers. Neem dan eens een computerhapering. Een computerhapering kan een heel interessant geluid opleveren. Laatst was er een meisje dat een wekkerradio had gehackt. Om precies te zijn de knipperende display van een wekkerradio. Dat geeft een bepaald geluidje dat nog aparter wordt als je het koppelt aan een versterker. Vergelijkbaar met die cola-fles van daarnet. In feite ben je dan een colafles aan het hacken. Zo vul je de leegte die door muziek nog niet is ingevuld. En ontdekte ik dat cola-light anders klinkt dan gewone cola."

Maar het wordt pas muziek als geluiden worden toegepast door, letterlijk, 'toonaangevende' muzikanten. Landman noemt Björk als voorbeeld. Portishead. Radiohead. Als die iets doen, dan telt het. Zij staan open voor het experiment en zijn daar nog succesvol mee ook. Wat overigens niet betekent dat je zonder commercieel succes niet invloedrijk bent. "Bands als Gang of Four en Wire waren echt vernieuwend zonder er ooit een cent aan te hebben verdiend."

Eigenlijk vindt de uitvinder alleen zulke muziek interessant. En dat als veertiger, een leeftijd waarop menigeen juist weer terugvalt op oude klanken. "Voor 40-plussers is het hartstikke leuk om naar bestaande geluiden te luisteren. En ik denk dat iemand als Tim Knol ook echt wel kunst maakt, ik wil daar niet negatief over doen. Maar retro is entertainment. Ik heb meer interesse in de avant-gardistische kant van muziek."

Muzikale formules
Landman heeft gewoon geen talent voor muzikale formules, denkt hij. Met de melodieën van Bach hoef je bij hem niet aan te komen. Voor minder dan iets nieuws doet hij het niet.

Maar wanneer is een geluid nieuw?

"Oud kan ook nieuw zijn. Als een meisje van 20 voor het eerst dat Britse gitaarbandje hoort dan is dat voor haar toch een nieuw geluid."

Aan toekomstvoorspellingen kun je je als uitvinder moeilijk wagen, maar met het nieuwe jaar voor de deur wil Landman de glazen bol er best even bij pakken.

Elektronica is op de terugweg, daar waren we al uit. "Al is het wel nieuw dat rockartiesten hun computer erbij aanzetten. Dat zie ik die 'De Wereld Draait Door bandjes' nog niet doen. Maar ik denk dat er vooral in de wereldmuziek nog een hoop te halen valt. Zo'n Japanse driesnarige gitaar, daar kan ik wel wat mee."

Yuri Landman ('Volgende maand word ik 41') is opgeleid als chemisch analist, maar begon als striptekenaar. Er verschenen twee autobiografische stripboeken, hij runde enige tijd een stripboekenwinkel en speelde in diverse bandjes.

Geïnspireerd door experimentele muzikanten probeerde hij bijzondere klanken uit zijn gitaar te halen. Hij bewerkte zijn instrument tijdens het spelen bijvoorbeeld met een schroevendraaier en hij verdiepte zich in de natuurkundige verklaringen achter de muziek. Tien jaar geleden begon hij met het ontwerpen en bouwen van de eerste van negen prototypes voor zijn gitaar-achtigen die hij onder meer leverde aan bands als Sonic Youth en dEUS. Inmiddels reist hij de wereld over om zijn instrumenten te verkopen en om workshops te geven.

Sonic Youth en dEUS bespeelden een 'Landman'

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden