Ontdaan van al het overtollige/Fotografie

Hij werkte samen met architecten als Bodon, Rietveld en Van Eyck. In 1950 werd hij lid van de beroepsvereniging van fotografen, de Gkf. De architectuurfoto's van Jan Versnel (75) brengen in beeld hoe in Nederland decennialang werd gebouwd. Veel van wat hij fotografeerde, is verbouwd of verdwenen. “Dan is het plezierig dat er nog foto's zijn. Dat is het doel van mijn fotografie.”

De boekenkast staat verscholen achter een schuifwand. Op de werktafels liggen de papieren keurig geordend. Door de ramen valt een zee van licht. Sinds de jaren zestig woont Versnel in zijn dijkhuis aan het IJ in Amsterdam-Noord. “In vergelijking met ons huis lijkt het in andere huizen altijd donker.”

Zijn huis is als zijn fotografie: van alle overtolligheden ontdaan. Het was dan ook geen toeval dat hij architectuurfotograaf werd. “Mijn vader werkte in de bouw, mijn broer had een constructiewerkplaats. Ik ben met bouwen opgegroeid. Iets in aanbouw is het meest fantastische wat er is.”

Tijdens zijn laatste jaar aan de Kunstnijverheidsschool kwam hij in contact met de huisarts en fotograaf Nico Jesse. Gedurende anderhalf jaar assisteerde hij Jesse. In die tijd leerde hij Gerrit Rietveld kennen. In 1947 vestigde Versnel zich als zelfstandig fotograaf. “In de beginperiode deed ik van alles. Er moest brood op de plank komen.”

Door fotografe Eva Besny" werd hij in 1950 lid van de beroepsvereniging van fotografen, de GKF. “Zij stonden bekend om hun sociale fotografie. Eva kende mijn werk. Zij fotografeerde voor de architect Bodon en zag op den duur op tegen dat gesjouw met de technische camera. Zij heeft mij toen in contact gebracht met Bodon.”

Vlak na de oorlog kreeg hij werk van de beroemdste architecten. Er was toen een tekort aan bouwmaterialen. “Bodon, J. P. Kloos en Rietveld waren serieus met het vak bezig. Zij wisten met bijzonder weinig heel veel te bereiken. Dat hele sobere vond ik fantastisch. Helemaal in de lijn van het nieuwe bouwen.” Volgens Versnel valt er in de architectuur meer met minder te doen. Creativiteit en vindingrijkheid hangen niet af van materiaal. “Een beetje het omgekeerde van wat er op dit moment gebeurt. Nu zijn alle materialen beschikbaar, maar zijn de resultaten minder. Als het maar scheef staat. Als het even kan hellend, dan heb je al vast iets.”

Een van zijn eerste opdrachten was het fotograferen van een huis van Rietveld in Velp. “Ik maak altijd een tochtje door het gebouw. Ik wil weten waarom ze het zo gemaakt hebben.” De bewoners van de Rietveldhuizen konden het vaak niet laten om hun huizen vol te stoppen, dit geheel in tegenspraak met de gedachtegang van de ontwerper. “Zoals een kind alles verzamelt in het poppenwagentje, zo zijn mensen vaak ook geneigd alles in hun huis te proppen. Als we in zo'n huis waren, zeiden we tegen elkaar: 'Ah, poppenwagentje'.”

“Ik wil graag dat de architect meekijkt tijdens het fotograferen. Dat vroeg ik ook aan Rietveld. Hij haalde toen uit zijn zak een leeg diaraampje. Keek er door en vroeg aan mij: 'Zet die stoel ietsje terug'. Op zijn aanwijzingen zette ik hem steeds verder weg, tot hij uiteindelijk zei: 'Zet die stoel maar helemaal weg'. Zo ging het ook met de rest van de inrichting.”

“Rietveld was zijn tijd ver vooruit. Hij had veel ideeën. Mensen moesten niet te moeilijk doen, dan had je aan hem een verkeerde. Ooit had hij een huis ontworpen en was hij eindeloos aan het bakkeleien met instanties uit Den Haag. Die schoven altijd alles op de lange baan. Als je zeven formulieren moet invullen, word je wel moe. Die ambtenaren niet, want zij zijn er voor ingehuurd. Dan kreeg hij weer zo'n pakket, pakte de motor en stond een half uurtje later aan de balie in Den Haag.”

Een foto van een Rietveldhuis in Ilpendam hangt in de werkkamer van Versnel. De prachtige wolkenlucht contrasteert met het strak vormgegeven huis. “Onze wolken zijn typisch Hollands, daar moet je gebruik van maken. Voor ik ga fotograferen luister ik altijd naar het weerbericht.” Toch fotografeert hij voornamelijk in zwartwit. “Kleur vind ik in druk zelden goed.”

Versnel werkt nog steeds in opdracht. “Ik benader de opdrachten meestal documentair. Als het gebouw er niet meer staat, is het heel plezierig dat die foto's er nog zijn. Dat is het doel van mijn fotografie.”

Soms is hij lang zoekende. Zo ging hij in 1958 met de Resultstoel van Friso Kramer achter in de auto op zoek naar de mooiste plek om die stoel te fotograferen. “Dan was ik toch wel een halve dag onderweg. Dat is financieel niet meer haalbaar, al heb ik altijd hele goede opdrachtgevers gehad. Ik zat met mijn fotografie toch een beetje in de luxehoek.”

Hij heeft tien jaar les gegeven op de Rietveldacademie in Amsterdam. “Als ik aan de studenten vroeg wat ze nou wilden met de fotografie, zeiden ze vaak: 'Verre reizen maken'. Maar je moet altijd oppassen dat je niet overweldigd raakt door de indrukken van een vreemde stad. Als je niet uitkijkt, maak je foto's als de eerste de beste amateur. Van een beroepsfotograaf wordt toch verwacht dat hij op zoek gaat naar een verhaal. Ik vond altijd dat mijn studenten pas geslaagd waren, als ze ook een goede reportage konden maken op de Dam.”

“Thuiskomen met mooie ellendefoto's is het ergste wat er is. Carel Blazer zei het vroeger al: 'Het heeft geen zin om voor World Press in te sturen, ze kiezen toch de ellendekieken.' Er zijn altijd studenten die er uit springen. Dat zie je al als je hun contactvel bekijkt. Hoe ze een onderwerp benaderen, getuigt van visie. Of niet.”

“Een verkeerde start kan bepalend zijn voor de rest van je carrière. Als je eenmaal in een bepaalde hoek verzeild bent geraakt, komen ze voor dat stukje naar je toe. Doe je in dit kleine taalgebied iets goed, dan zit je daar aan vast.”

Ooit werd Versnel gevraagd voor een serie modefoto's. “Modefotografie en architectuurfotografie hebben best wel raakvlakken. Maar het is niets voor mij, dat gedoe met die modellen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden