Ontboezemingen blijven vlak en onbevredigend

Wim Jansen: Vlammend paradijs. Bekentenissen. Skandalon, Vught; 216 pagina's, euro18,50.

De schrijver
Theoloog, schrijver en voormalig onderwijzer Wim Jansen (1950) volgde vorig jaar de 'atheïstische dominee' Klaas Hendrikse op als predikant van de vrijzinnige Koorgemeenschap in Middelburg. Jansen gaat ook voor bij de vrijzinnig hervormden in Delft en vertegenwoordigt de Zeeuwse tak van Rent a Priest, een stichting voor niet-kerkelijken met behoefte aan een 'viering met religieuze dimensie'. Jansen laat zich inspireren door de oosterse en middeleeuwse christelijke mystiek.

Zijn thema
'Vlammend paradijs' is een persoonlijke ontboezeming over Jansens adolescentie, van 1962 tot 1974. Te beginnen bij zijn relatief zorgeloze jeugd in de Zeeuwse polder bij Terneuzen genaamd het Paradijs, tot dit land omgeven wordt door de 'vuurspuwende, blazende draak' multinational Dow. Die ontneemt zijn geboortegrond langzaam 'de schoonheid, de stilte en het donker'. Jansen zet zichzelf neer als een gevoelige, rebelse romanticus met Weltschmerz die vlucht in dichten, erotiek, muziek en zwartgallige literatuur als uitweg voor gevoelens van eenzaamheid en leegte.

Jansen belooft met dit boek de 'bron' en het 'geheim' van zijn persoonlijke leven, godsbeeld en predikantschap te onthullen. Persoonlijk werd het in ieder geval. Dit verhaal moest er blijkbaar uit, gezien de vele details. Een eindeloze ris aan onderwijzers van basisschool, mulo en kweekschool, jeugdvrienden, jeugdliefdes en klasgenoten met uitputtend beschreven uiterlijkheden en eigenaardigheden passeert de revue. Beeldend, anekdotisch, maar relevantie en samenhang ontbreken vaak.

Pas na ruim de helft van het boek komt er lijn in. Dan wordt ook voelbaar hoe bijvoorbeeld de angst voor burgerlijkheid de jonge Jansen verstikt en hoe hij worstelt in de omgang met zijn gehandicapte broer.

Cruciale passage
"Dit was dus wat men God noemt: de glans die ik nu miste."

Zijn visie
De 'cruciale ontdekking' over God doet Jansen als begin twintiger starend over de natuur. Daar ontdekt hij dat hij de zo vanzelfsprekende glans over de kleuren, het zomerlicht is kwijtgeraakt, alsof hij zichzelf de toegang tot het paradijs heeft ontzegd. Hij realiseert zich dat de ziel net zo glansloos en ontroostbaar is zonder God. Het verlangen naar echtheid, naar een zinvol leven in verbondenheid met de natuur, de heimwee naar dat paradijs, leidt volgens hem naar het enige wat overblijft: God in de vorm van liefde, zichtbaar in de liefdesrelatie tussen mensen.

Helaas werkt Jansen zijn visie op veel andere geloofsworstelingen niet uit. Zoals het dilemma dat God of het universum hem misschien gunstig gezind is als de liefde van zijn leven zijn pad kruist, terwijl zoveel anderen - eveneens door omstandigheden - de weg kwijtraken en zichzelf van het leven beroven. Dilemma's als deze benoemt hij vaak slechts, wat het geheel wat vlak en onbevredigend maakt. Ook blijft het geheim van Jansens latere keuze voor het predikantschap vrijwel verborgen. Het grootste theologische argument daarvoor staat in een plotselinge bijzin in de epiloog: 'om ruimte te zijn voor anderen', maar dat is in dit boek geen groot thema.

Reden om dit boek niet te lezen
De uitgever raadt het boek aan als 'Oek de Jong meets Augustinus'. Zo'n hoogdravende voorspiegeling kan literair en theologisch alleen maar teleurstellen. 'Het meest particuliere is het meest universele', luidt Jansens verantwoording, maar zeker in het begin is de herkenning in al dat particuliere zoek, behalve wellicht bij oud-klasgenoten. Jansen had het particuliere kunnen overstijgen door zijn meest vormende levenservaringen grondiger uit te werken.

Reden om dit boek wel te lezen
De kwetsbaarheid van Jansen ontroert wel en wordt over de helft soms toch meeslepend. Die zet aan tot denken over dat wat de mens uiteindelijk vormt en tot zijn bestemming brengt. Omstandigheden heb je weinig in de hand. Bepalend blijken keuzes - doordacht en ondoordacht - en de juiste personen op het juiste moment, zoals zijn vader.

Trouw tipt religie
1. God van de gewone mensen

2. De doorgaande revolutie

3. De paus van Amsterdam

4. Seks en de kerk

5. Wie domme dingen doet wordt wijs

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden