Ontbijten: beginnen te bijten

48 Het is duidelijk wat ont- doet in woorden als ontdekken (‘het bedekkende wegnemen’) en ontbinden (‘losmaken’): het creëert een betekenis die tegengesteld is aan die van het werkwoord dat op ont- volgt. Maar hoe zit het met ontbloten en ontbijten?

Ont- is de onbeklemtoonde vorm van een oeroud voorvoegsel ant-, dat voortleeft in antwoord (letterlijk ’tegenwoord’). Het is meestal gebruikt om werkwoorden te vormen die iets negatiefs uitdrukken. Voorbeelden:

a. ontheiligen, ontsieren, ontspannen: hier verandert ont- de rest van het werkwoord in het tegendeel, net zoals in ontdekken en ontbinden;

b. ontvluchten (’zich vluchtend verwijderen’), ontkomen: het voorvoegsel kan hier zonder veel betekenisverlies vervangen worden door weg-;

c. onthoofden, ontluizen, ontvrienden (‘woord van het jaar’ in 2009): in deze gevallen komt de betekenis van ont- neer op ’ontdoen van’.

Maar niet altijd heeft het voorvoegsel iets negatiefs. Neem werkwoorden als ontbijten en ontwaken: daarin geeft het aan dat er een begin gemaakt wordt met datgene wat het op ont- volgende werkwoord uitdrukt. Zo is ontbijten is eigenlijk ’beginnen te bijten, even van iets proeven’, ontwaken ’beginnen te waken’, ontbloten ’beginnen met bloot maken’. Dezelfde functie heeft het voorvoegsel in ontbranden en ontkiemen.

Overigens is niet altijd helder wat de betekenis van ont- is (geweest); ontbieden en ontgelden bijvoorbeeld blijven raadselachtig.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden