Onschuldige oorlogsheks

Rebelle | Meegesleurd in een krankzinnige wervelwind van geweld vermengd met mystiek, is iedereen in de speelfilm 'Rebelle' over kindsoldate Komona dader en slachtoffer tegelijk.

SEADA NOURHUSSEN

Kindsoldaten in Afrika. Vreselijk. Uiteraard. Maar we zijn er ook een beetje moe van. Toch? We hebben gedoneerd aan Warchild. Massaal 'Wat is de Wat' van Dave Eggers, over de Zuid-Soedanese 'Lost Boy' Valentino Achak Deng, gelezen. Sommigen hebben zelfs een bioscoopkaartje gekocht voor 'Wit Licht' met Marco Borsato en een rolletje voor de Nederlandse versie van Valentino, ex-kindsoldaat Kon Kelei.

Vele andere ex-kindsoldaten, die inzagen dat hun gruwelijke verleden ze ook beroemd zou kunnen maken, schreven boeken en werden muzikanten. Maar tevergeefs, we waren blijkbaar even klaar met minderjarige militairen. Tragisch genoeg is elk onderwerp dat te lang bovenaan de agenda's van alle hulporganisaties staat op zeker moment aan inflatie onderhevig. Schandalen, zoals rond de bestseller 'A long way gone' van de Sierra Leoonse Ishmael Beah (nu 33), hielpen niet. Beah zou gegoocheld hebben met jaartallen, waaruit bleek dat zijn jeugd als drugsverslaafde moordmachine eerder een paar maanden dan enkele jaren zou hebben geduurd.

Maar nu is er de film 'Rebelle' van de Canadees-Vietnamese regisseur Kim Nguyen. Een film over kindsoldaten. Maar gefilmd en verteld op een manier die we niet gewend zijn. Nguyen daalt af - of stijgt op, zo u wilt - naar het niveau van een kind. Een meisje. Ergens in Afrika bezuiden de Sahara leren we de zwangere, 14-jarige Komona kennen, die tegen haar ongeboren kind vertelt over haar oorlogsjaren in een taal die de gemiddelde westerse kijker niet kent.

Twee jaar eerder overleefde Komona als enige een aanval van rebellen op haar dorp ergens bezuiden de Sahara. Maar niet voordat ze gedwongen werd haar eigen ouders te vermoorden. Haar eerste training tot kindrebel. Als ze vervolgens wordt ontvoerd en ingelijfd in een rebellenleger, overleeft ze wederom als enige een aanval van een niet nader genoemd regeringsleger. Komona moet een heks zijn, een 'war witch' (de Engelse titel van Rebelle) met magische krachten. Ze ziet namelijk de geesten van de gesneuvelden, kunstig weergegeven door witgeschilderde naakte mensen. Die geesten, onder wie haar eigen ouders, waarschuwen haar voor aanvallen. Zo krijgt Komona een speciale positie in het rebellenleger, dat ook functioneert als een soort sekte. Onder invloed van een mysterieus wit goedje worden haar visioenen nog sterker en moordt ze genadeloos. Gedachteloos ook.

Maar geen overdadig bloedgespetter in Rebelle. "Ik heb geprobeerd om een beeldtaal te vinden die de kijker een blik gunt in het hoofd van een kindsoldaat die onder de invloed is van drugs en valse religieuze ideeën", zei regisseur Nguyen in een interview met de Filmkrant. "Ik wilde illustreren hoe die geestelijke toestand misbruikt wordt om geweld te aanvaarden. Het leek me veel boeiender om weer te geven hoe Komona zich voelt dan om te tonen wat ze precies meemaakt."

De film doet daardoor op momenten echt kinderlijk aan. Onschuldig bijna. Vooral als er een vertederende liefde opbloeit tussen Komona en de albino Magician, één van de tienersoldaten die haar heeft helpen ontvoeren. Dan blijkt dat ook hij slechts een jongetje is. Ze lopen weg en trouwen. Maar die momenten duren nooit lang, dan komt de vreselijke werkelijkheid van de oorlog Komona's leven weer in. Ze komt weer bij de rebellen terecht, zonder Magician. En haar positie als oorlogsheks is vergeven aan een ander. Komona wordt in plaats daarvan seksslavin. Zo raakt ze zwanger.

Knap is hoe Nguyen op geen enkel moment in de film een schuldige aanwijst. Bijna iedereen is dader en slachtoffer tegelijk, meegesleurd in een krankzinnige wervelwind van geweld vermengd met mystiek, waarvan het doel totaal onduidelijk blijft. Om de onzinnigheid te benadrukken. Ook de plaats laat Nguyen in het midden. De oplettende kijker zal een beeltenis van Patrice Lumumba, de eerste premier van het onafhankelijke Congo, hebben opgemerkt. Slechts terloops heeft Komona het over 'die zware zakken met iets dat coltan heet' die ze, naast het oorlogvoeren, moet dragen. De blik van een kind op een complexe economische oorlog in het oosten van Congo, waar elke eigenaar van een mobiele telefoon of laptop bij betrokken is.

Dat kind wordt gespeeld door een meisje dat op straat leefde in de Congolese hoofdstad Kinshasa. Het verhaal van hoofdrolspeelster Rachel Mwanza (nu 16 jaar) is eigenlijk unieker dan de film waar ze in speelt. Op het filmfestival in Berlijn won ze onlangs een Zilveren Beer voor beste actrice voor haar rol als Komona. Nguyen en zijn team hebben beloofd voor haar opleiding te zorgen totdat ze 18 is - Mwanza kon niet lezen en schrijven voordat ze begon met acteren. Mwanza is ook te zien in 'Kinshasa Kids' van de Belgische regisseur Marc-Henri Wajnberg. Omdat Rebelle een Oscar-nominatie kreeg voor beste buitenlandse film, kreeg Mwanza een visum om naar Los Angeles te reizen. En toen bleek ze een heel gewoon meisje. Haar grootste wens? Popkoningin Beyoncé ontmoeten.

Kinshasa Kids, een swingende musical gespeeld door straatkinderen uit de hoofdstad van Congo
Ze leven op straat, de kinderen in 'Kinshasa Kids'. Verstoten door hun familie omdat ze shegué, behekst, zouden zijn, vinden ze elkaar in het lawaaierige openbare leven van de Congolese hoofdstad. Ze slapen op daken, pikken bananen en verdienen soms een centje. Aan het begin van de film wordt de camera van de Belgische filmmaker Marc-Henri Wajnberg voortdurend opgemerkt: "He, die blanke man is aan het filmen!" Politieagenten sjorren aan zijn spullen, er wordt wat geld uitgewisseld, en de maker kan weer verder met zijn werk. Dit soort beelden lijkt Wajnberg te verweven om te laten zien: dit is hoe het gaat, als een blanke westerling een speelfilm maakt in de straten van Kinshasa. Een slimmigheidje, dat bijdraagt aan het gevoel dat de maker, ondanks het feit dat alles in scène is gezet, in zijn film toch de werkelijkheid heeft vastgelegd. Met de jonge cast, bestaande uit straatkinderen, schetst hij (zonder overigens alles expliciet te tonen) het dagelijks bestaan van naar schatting 25.000 kinderen, waarin wanhopige ouders, corruptie en seksueel misbruik een rol spelen. En: muziek. Een groep kinderen vormt onder leiding van de kleurrijke Congolese rapper Bebson een bandje dat swingende, vrolijke muziek maakt.

Wajnberg laat zien hoe ze met hun geïmproviseerde instrumenten samenkomen in smalle stegen en daar vinden wat ze nergens anders hebben: plezier en saamhorigheid. Een enerverende straatmusical, vooral dankzij de jonge weerbarstige acteurs, onder wie Rachel Mwanza, die ook de hoofdrol in 'Rebelle' (zie hierboven) speelt. Remke de Lange

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden