Ons voedsel ongezond en onveilig? Broodje aap!

De keuze aan voedingsmiddelen is enorm, ook in een supermarkt die vooral duurzame producten verkoopt. Beeld anp

De relatie tussen voedingswetenschap en consument is een heikele. Mensen denken dat hun eten almaar slechter wordt, merken Frans Kok en Fred Brouns. Beide hoogleraren nemen afscheid met een laatste tegengeluid.

Inzichten kunnen flink veranderen, geven ze toe. Eind jaren zeventig werd gezegd dat je een eierdooier beter aan je hond kan voeren. Cholesterol moest je niet binnenkrijgen, lieten studies zien. Nu weten we dat cholesterol niet zo kwalijk is als gedacht, door betere methoden om verbanden te onderzoeken. Het ei hoort er weer bij.

Nog zoiets verwarrends. Lang was de boodschap: vet is slecht. Vooral in de VS haalden fabrikanten massaal vet uit de producten. Snelle suikers kwamen er voor in de plaats. Obesitas en diabetes werden er niet mee teruggedrongen, namen zelfs toe. Nu mag vet weer, als het maar onverzadigd is. Logisch dat de consument verward achterblijft, vindt de Maastrichtse hoogleraar in de voedingsleer Fred Brouns. Maar ja, net als de medische wetenschap hebben we nu eenmaal te maken met voortschrijdende inzichten, zegt Frans Kok, hoogleraar voeding en gezondheid in Wageningen.

Allebei vervulden ze als voedingswetenschapper een publieke rol. En nu gaan ze allebei met pensioen. Kok nam afgelopen week afscheid aan de Wageningen Universiteit. Brouns spreekt in december zijn afscheidsrede uit aan de Universiteit Maastricht.

Twee rijtjes
Ze hebben hun best gedaan om de samenleving iets gezonder te maken. Maar het vakgebied heeft het niet makkelijk gehad. Alleen het onderzoek is al ingewikkeld. Het is moeilijk onderbouwen of een stofje goed of slecht is voor het lichaam. Een link is zo gelegd. Maar een voedingsstof aanwijzen als de óórzaak van bijvoorbeeld hoge bloeddruk is lastig.

Toch zijn er na ruim vijftig jaar onderzoek twee duidelijke rijtjes, met goede en minder goede voedingsstoffen. In het rijtje waar we meer van moeten eten staan groente, fruit, volkorenproducten, plantaardige olie, vis, zuivel (alles exclusief roomboter) en noten. Met rood vlees, verzadigd vet, suiker, zout en alcohol moeten we matigen. De aanbevelingen veranderen soms iets. Zo heeft de wereldgezondheidsorganisatie WHO sinds kort bijvoorbeeld meer aandacht voor volkoren. Naast groente en fruit vermeldt ze nu ook volkorenproducten als bron voor voedingsvezels.

Zijn de basisprincipes van gezond eten geland bij de consument? De hoogleraren weten het niet zo. Grote boosdoeners als zout en alcohol zijn toch bij iedereen wel bekend. En wat op ons bord belandt is veiliger dan ooit. Maar de consument lijkt het niet te slikken, blijft maar hameren op E-nummers en voedselschandalen. Kok en Brouns in gesprek over het wantrouwen dat hun vakgebied teistert.

Beeld thinkstock

De voedingswetenschap moet met haar genuanceerde boodschap tegenwoordig opboksen tegen een trits zelfbenoemde deskundigen, goeroes en eigenlijk iedereen die direct zijn mening de wereld in slingert via sociale media.

Saai of sappig
Brouns: "De richtlijnen van instanties als het Voedingscentrum zijn behoudend en daardoor in het oog van 'nieuwsbrengers' saai. Het nieuws op sociale media is sappiger. De berichten die ik soms tegenkom, zijn schokkend. Lang geleden bleek uit een studie dat een heel hoge dosering aspartaam kankerverwekkend was in proefdieren. De Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid heeft die claim al meerdere keren ontkracht met nieuwe onderzoeken. Toch blijft dat eerste bericht circuleren. Mensen blijven er op terugkomen. Ze volgen wat ze horen in hun eigen kringen, terwijl niemand weet hoe het echt zit."

Kok: "Wat ook niet meehelpt, is dat er grof geld valt te verdienen met voeding. Ik wil niet iedereen die over voeding schrijft over één kam scheren, maar door slimme marketing liggen er nu boeken in de winkel met gemene kreten als 'Broodbuik' en 'Melk de witte sloper'. Dit soort boeken heeft een duidelijke boodschap, zonder twijfels: tarwe maakt dik en is ongezond, melk drinken is gevaarlijk en onnodig. De auteurs claimen de waarheid in pacht te hebben en schromen niet die geweld aan te doen. Ze maken selectief gebruik van studies en strooien zand in de ogen van de consument."

Brouns: "Veel boeken staan voor een groot deel vol met onzin. Kris Verburgh, schrijver van 'De voedselzandloper', studeerde geneeskunde. In het oog van de consument is elke arts een voedingsexpert, het gaat immers over gezondheid. Maar in de opleiding medicijnen wordt in zes jaar tijd slechts drie dagen aandacht besteed aan voeding. Als arts weet je niet precies hoe iets als fructose verteerd wordt in het menselijk lichaam."

Kok: "Maar ja, we zijn tegenwoordig allemaal ervaringsdeskundige. Elke hype, denk aan het drinken van tarwegras, bakken in kokosolie en stoppen met gluten, kun je verdedigen met 'bij mij helpt het'. Met zo'n gevoel kan je niks beginnen in de wetenschap. Wij willen het effect van een voedingsstof of -middel fysiologisch kunnen onderbouwen. Tarwegras is nooit onderzocht. Kokosolie wel. Het is een van de slechtste plantaardige oliën die je kunt eten, erg verzadigd."

Superfoods
Brouns: "Gelukkig ebben veel hypes snel weer weg. Zo ging dat bij het Montignac-dieet, waarin je koolhydraten gescheiden moest eten van vetten en eiwitten, en met het koolhydraatarme Atkins-dieet. Met gluten zal het denk ik ook zo gaan, al zit hier wel een hele sterke productontwikkeling achter. Ook superfoods zijn een goede business. Mensen kiezen voor zogenaamde superfoods in de overtuiging dat het huidige voedsel te veel bewerkt is. Maar superfood is slechts een marketingterm. De stoffen in açai-bessen zitten ook in ander fruit. Dachten de aanhangers maar wat meer aan duurzaamheid: die açai-bes moet helemaal uit Zuid-Amerika komen. Terwijl Hollandse aardbeien even gezond zijn."

De banden met de industrie wekken argwaan bij consumenten. De voedingsmiddelenindustrie zou wetenschappers in hun zak hebben. Laatst nog kwam naar buiten dat de groep wetenschappers die verkondigt dat niet suiker, maar te weinig beweging leidt tot obesitas, gefinancierd werd door Coca-Cola.

Kok: "Die Coca-Cola-mensen zitten helemaal fout! Ze ontkennen het effect van te veel suiker. Maar dit soort dingen onthouden mensen, het bevestigt wat ze altijd al dachten. In Wageningen werken we al jaren samen met zuivelbedrijven als Danone en FrieslandCampina. Het is niet zo 'wie betaalt bepaalt'. Als wetenschappers moeten we ons aan een code houden. Je moet er altijd voor zorgen dat het de wetenschapper is die over de vraagstelling van een studie gaat. Overigens zijn ook voedingsbedrijven als Coca-Cola en McDonald's niet alleen deel van het probleem, maar ook deel van de oplossing om mensen beter te laten eten. Deze bedrijven verbannen naar de maan kan niet, hun producten blijven."

Dikke muur
Brouns: "Het meeste Nederlandse onderzoek wordt mede betaald door de industrie. Met alleen publieke gelden lukt het niet. Mensen zien de voedingsmiddelenindustrie als een fabriek, omringd door een dikke muur, waar ze geen zicht op hebben. En ja, het gaat de industrie in de eerste plaats om verkopen, maar met samenwerking is niks mis als het onderzoek in goede banen geleid wordt. Stel je voor, we doen een proef met een bepaalde stof in vruchtendrank en er komt uit dat die stof averechts werkt. Het bedrijf zou er misschien voor kiezen die resultaten niet te publiceren.

Beeld anp

"Maar in samenwerking met de universiteit gebeurt dat wel, dat is de voorwaarde. Voor ons vertrouwen is het jammer dat de gevallen waarin het misgaat soms zó groot, en te vroeg om de feiten echt in beeld te brengen, naar buiten worden gebracht. Hetzelfde gaat op voor voedselschandalen. Als er een keer iets gebeurt, denk aan Ehec, rundvlees dat paardenvlees blijkt te zijn, gaat het op sociale media helemaal los. Consumenten denken: wie kan ik nog vertrouwen? Ze weten het niet meer en gaan op zoek naar hun eigen waarheid."

Kok: "Het risico op calamiteiten is heel klein, maar het hakt erin. Een product dat uit de schappen wordt gehaald vanwege een bacterie bevestigt de argwaan 'ze willen ons allemaal vergiftigen'. Voedsel is nog nooit zo veilig geweest, maar de perceptie van het risico is niet met die ontwikkeling meebewogen."

Transparanter
De voedingswetenschap kan zelf meer doen om het vertrouwen van de consument te winnen. Transparanter zijn bijvoorbeeld, en meer tegengeluid laten horen als zelfbenoemde experts het met hun hypes te bont maken.

Kok: "Van onverzadigde vetten en voedingsvezels weten we zeker dat ze goed zijn. Bij andere voedingsstoffen zijn we wat terughoudender en komen we uit op het advies 'mogelijk' of 'waarschijnlijk' gezond. Over de zekerheden moeten we duidelijk zijn. Nieuw onderzoek, waarvan de resultaten nog niet keer op keer bevestigd zijn, mogen we wat mij betreft ook naar buiten brengen, maar wel geplaatst in een context. Bijvoorbeeld door een wetenschapper die niet bij een studie betrokken was in de media commentaar te laten geven op nieuwe resultaten."

Brouns: "We kunnen tegenwicht bieden aan alle onzin door in discussie te gaan. Op de blog Foodlog kom ik weleens statements tegen die ik niet kan laten liggen. Ik leg de blogger uit dat de conclusie die hij uit een studie trekt niet helemaal klopt. Laatst beoordeelde ik op Foodlog het boek van Huib Stam, 'Suiker, het zoete vergif'. Stam is geen suikerexpert. Een aantal beweringen zijn niet onderbouwd of zelfs onjuist. Dat had hij kunnen voorkomen door het boek eerst door een deskundige te laten lezen."

Zorgelijk
Kok: "Een tegengeluid geven is soms moeilijk door de scherpe marketing achter voedingshypes. Een tijdje terug stond ik op een congres tegenover Kris Verburgh, meneer Zandloper noem ik hem. Ik dacht: dit wordt een thuiswedstrijd, er zitten veel professionals in de zaal. Verburgh begon selectieve resultaten op te sommen van studies die ik van buiten ken. Ik weerlegde zijn beweringen, maar kreeg toch de zaal niet aan mijn kant. Het is zorgelijk dat zelfs in de beroepsgroep dit soort bewegingen voet aan de grond krijgt."

Brouns: "Sommige bloggers en andere zelfbenoemde deskundigen zijn niet bereid hun visie te veranderen, omdat ze geloven wat bij hen aansluit. Dat de wetenschap hun claims niet ondersteunt, maakt niet uit. Veel voedingsbloggers hebben zich overigens aangemeld voor mijn afscheidssymposium 'Gif op mijn bord'. Leuk toch? Ze zijn blijkbaar benieuwd naar wat de wetenschap te zeggen heeft."

Kok: "We moeten ook niet te zenuwachtig worden. Misschien is er wel een functie voor de Kris Verburghs en de Rens Kroesen. Als zij een beweging op gang brengen die mensen ertoe zet goed te eten, ben ik alle goeroes uiteindelijk nog dankbaar ook."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden