’Ons leven is een film geworden – met soundtrack’

De iPod bestaat bijna tien jaar. Sindsdien is ons leven ingrijpend veranderd. (ILLUSTRATIE JÿRGEN CARIS)

We zijn 24 uur per dag verbonden met de hele wereld, met onze iPods, smartphones en sociale netwerken. Maar is dat wel echt contact? Misschien had de koningin vorig jaar Kerst gelijk. Zijn we sociologisch veranderd?

Een iPad op tafel, de iPhone aan zijn oor. Documentairemaker IJsbrand van Veelen is druk in de weer de laatste afspraken te maken om zijn film af te monteren: iPod, I phone, I am – de VPRO zendt ’m woensdag uit op Nederland 3. Hoe de 53-jarige Van Veelen, nu driftig 06- nummers schrijvend op een verfomfaaide Volkskrant, zijn werk ooit regelde zonder al die apparaten? „Dan had alles weken van tevoren al vast gestaan”, weet hij. „Met wie en wat en wanneer ik zou draaien: alles.” Rrrrring. „Ha, Niels, ja, daar ben ik weer” – het gesprek in café Wildschut wordt weer bruut geïnterrumpeerd door een digitaal apparaat.

Exemplarisch voor waar we het over hebben. De iPod bestaat in 2011 tien jaar. Behalve vele apparaten die volgden als smartphones en e-readers kwamen ook sociale netwerken die we ermee konden bedienen: van Hyves tot Twitter. Een tijd terug was Van Veelen in New York, waar hij het boek ’The perfect thing - How the iPod shuffles commerce, culture, and coolness’ van Steven Levy tegenkwam, dat handelt over de sociologie van de iPod. „Onze omgang met muziek is compleet veranderd door dat ding”, stelt Van Veelen. „De walk- en discman waren leuk maar nu hebben we al onze muziek, foto’s en filmpjes in één apparaat zitten. We fietsen er mee door de stad en voorzien de wereld van een zelfgekozen soundtrack, de werkelijkheid daarmee tot een film makend. En met shuffle maken we onze eigen radio.”

Alle omgevingsgeluiden filteren we weg. Sylvain Vriens, een dertigjarige programmeur van ’interactieve installaties’, stelt in Van Veelens film met zorg vast dat iedereen met een iPod in zijn eigen wereld duikt. „Terwijl de wereld om je heen eigenlijk veel leuker is.” Van Veelen vraagt zich daarbij af of draagbare media mensen conservatiever hebben gemaakt. „Op het moment dat je in je eigen wereld duikt en alles zelf bepaalt en customized, van het nieuws tot en met de muziek die je consumeert, schakel je iedere vorm van serendipiteit uit”, concludeert hij. „Er is geen toeval meer. De vraag waarmee ik nog zit is of je daar minder open door wordt.”

Hoewel de documentaire beschouwend is, blijft deze kwestie liggen. Wel gaat de film in op onze veranderde omgangsvormen, sinds Apple de iPhone introduceerde en tal van ander mobiele media daar op volgden. Een voorbeeld. Van Veelen: „Vroeger kwam je op tijd. Dat is nu geen issue meer.” Slecht? „Welnee”, vindt de filmmaker. „Die nonchalance levert ook iets op. Is iemand nu laat, dan ga je er van uit dat ’ie belt. Prima, want zo wordt mij een half uur tijd gegund om de krant te lezen of om wat anders te doen. Vroeger zou ik me zorgen hebben zitten maken. Zou degene een ongeluk hebben gehad?”

Nog een voordeel: we hebben meer publiek gekregen. „Als ik op mijn LinkedIn-pagina zet ’vanavond komt mijn film op tv’, kijken er meer mensen dan wanneer ik dat niet doe”, stelt Van Veelen vast. „Voor alles is er nu een publiek, elke niche heeft z’n eigen gemeenschap. Als jij houdt van gebakken broodpopjes met gehaakte kleedjes van wit kant uit Brugge, vind je zeker nog tien mensen die jouw passie delen. Bejaarden die vroeger alleen maar tv zaten te kijken, hebben nu weer contact met de buitenwereld.”

Pluspunten. Maar is Van Veelen helemaal niet kritisch? In de krant voor ons staat een kneiter van een spelfout in de kop. „Spellen, taalfouten – het is allemaal niet meer van belang”, schokschoudert Van Veelen. „Sms-cultuur: het is snel optikken en weg ermee. Ik zie ook steeds vaker de invloed van de tekstverwerker terug in nieuwsberichten. Dan staat er: ’Hij is gelopen naar Rotterdam gelopen’. Een gevalletje knippen, plakken: het stond blijkbaar eerst in een tangconstructie, is toen weggehaald maar is niet helemaal goed gegaan. Een schoffering voor de lezer! Ook is er een inflatie van een aantal dingen. Het begrip ’vriend’ krijgt een andere betekenis wanneer je er ineens 500 hebt.” Een vriendschap dood laten bloeden door geen contact meer te onderhouden, gaat ook niet meer. Sociale media dwingen ons tot het plegen van ’sociale moord’: willen we iemand uit ons leven, dan moeten we ’ontvrienden’ en mensen op onze profielen verwijderen en blokkeren.

Dan is er ons beeld van de werkelijkheid, dat door digitale media steeds meer wordt gevormd door snelheid en veelheid, ziet Van Veelen. Als je iets maar vaak genoeg op sites terugvindt, zal het wel waar zijn, denken velen. „En stel dat ik nu op Twitter schrijf dat Julian Assange hier ook vrouwen heeft verkracht, dan is dat binnen vijf minuten wereldnieuws”, vermoedt Van Veelen. „Of neem Ruby, het meisje uit mijn documentaire dat veel twittert. Omdat ze twittert, komt ze in mijn film. Omdat ik met haar en een camera bij een boekpresentatie ben, denkt een columniste die voor het Parool allerlei feestjes afloopt: zij moet wel interessant zijn. Als ik nu zou voorstellen dat Ruby bij de volgende tien feestjes van de Parool-columniste aanwezig is en daarover twittert, zit ze ongetwijfeld binnen no-time bij ’De Wereld Draait Door’ en is ze een landelijke bekendheid. Based on what?” De mensen in Van Veelens documentaire heeft de maker heel traditioneel ontdekt. De een kwam hij tegen in een tijdschrift, een ander op de universiteit waar hij een les gaf. „Als je niet via Google te vinden bent, besta je niet voor de media. Dat betekent niet dat je via Google alleen maar interessante mensen vindt.”

Ziet Van Veelen net als koningin Beatrix, vorig jaar in haar kersttoespraak, negatieve sociale veranderingen? „We zijn nog digitale holbewoners”, vindt hij. „We moeten al die nieuwe media nog beter leren gebruiken. Iedereen wordt zijn eigen pr-agent, we gaan ons zelf marketen. Jezelf mooier maken dan je bent is niet erg. Is van alle tijden. Neem parfum in de pruikentijd: je was goor en ongewassen maar rook tenminste goed. We gaan ook steeds beter leren dat we op onze Facebook-pagina andere dingen delen dan via ons professionele LinkedIn-profiel. Hoewel ik ook denk dat werkgevers in de toekomst minder moeilijk zullen doen wanneer op internet blijkt dat een medewerker dronken is geweest. Of hij moet geheelonthouders in dienst willen. Ik hoop wel dat mensen in de toekomst niet alleen maar in hun blote reet voor de webcam gaan staan. Dat ze beseffen dat ze bijvoorbeeld ook mooi viool kunnen spelen. En dat je ook dat soort dingen kunt delen.”

Sociale media maken van gebruikers zowel acteurs als regisseurs, beweert Van Veelen. Word je daar niet schizofreen van? Van Veelen: „Nee, dat gebeurt pas wanneer je je daar heel erg zorgen om gaat maken. Wanneer je je leven geforceerd probeert aan te passen om alle digitale media te vermijden, word je er veel meer slaaf van dan wanneer je je er gewoon aan overgeeft.”

Wat de maker wel zorgen baart, is de teloorgang van privacy. „Dat begrip zal in de nabije toekomst veranderen”, voorziet hij. „Anonimiteit zal met schone lucht het laatste luxeartikel zijn. We raken er aan gewend dat we publiek worden bekeken. Wie heeft nu door dat er allemaal camera’s in de stad hangen? Je zult intimiteiten blijven houden. We zullen leren hoe we virtueel de gordijnen dichtdoen. Maar dan moet je wel al je apparaten uitzetten.”

Is dat mogelijk? Of kunnen we niet meer zonder al die media? „Er zijn mensen die mij vragen: Wat? Heb jij geen rijbewijs?”, illustreert Van Veelen. „Tja, mensen met een auto zullen nooit meer leren te leven zonder. Maar mijn moeder ging met vier kinderen zes weken op vakantie naar Ameland met het openbaar vervoer. Kan prima. Ik heb zelf voor de VPRO met de Beagle gevaren en weet hoe het leven zonder iPhone is. Toen we met het schip ergens voeren waar we van de radar verdwenen, ondervond ik rust en had ik het gevoel dat ik pas echt op die boot was. Ik was in het hier en nu. Gisteren, morgen en nu lopen met digitale media totaal door elkaar heen. Ineens kon ik niet meer tegelijkertijd ergens anders zijn, terwijl we dat met moderne media wel kunnen, we zijn letterlijk god geworden. Ik merkte dat ook bij landreizen voor de Beagle. Op vijfduizend meter hoogte in de Andes hoef ik echt niet bereikbaar te zijn.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden