Onrust dreigt in Azerbeidzjan

repressie | interview | De Azerbeidzjaanse president Alijev wil nog meer macht naar zich toe trekken. Want het land verkeert in een economische crisis en protesten liggen op de loer. Mensenrechtenactivist Rasul Jafarov vraagt westerse democratieën om hulp.

Azerbeidzjaanse activisten hebben geprobeerd het referendum over een grondwetswijziging die de president nog meer macht geeft, te torpederen. Ze stemden tegen en schreven op hun stembiljet dat ze vreesden voor de autocratische regereerstijl van het staatshoofd, zegt Rasul Jafarov, zelf een voorvechter van de mensenrechten. Maar die opmerkingen hebben waarschijnlijk geen effect. Het referendum over de grondwetswijziging zou vorige maand met ruim 91 procent zijn aangenomen, hoewel de officiële uitslag pas 21 oktober verwacht wordt.

Jafarov die ruim twee jaar doorbracht in een Azerbeidzjaanse cel, is even in Nederland. Hij bezoekt zoveel mogelijk westerse democratieën om de noodklok te luiden over een regime dat steeds meer dictatoriale trekjes begint te vertonen. Het liefst zou hij protesten organiseren in eigen land, maar dat is inmiddels te gevaarlijk geworden. Hij werd in maart weliswaar vervroegd vrijgelaten, maar dat betekent niet dat hij zijn activiteiten onbekommerd voort kan zetten. "Het regime vreest voor een diepe economische crisis vanwege een kelderende olieprijs en neemt om die reden repressieve maatregelen", zegt Jafarov.

De volksraadpleging is daar een voorbeeld van. President Ilham Alijev vroeg de bevolking om maar liefst 28 wijzigingen in de grondwet goed te keuren. De belangrijkste: het gemakkelijker opkopen van private stukken land, het verlengen van de presidentstermijn van vijf naar zeven jaar, het door de president zelf kunnen uitschrijven van verkiezingen en het schrappen van een minimale leeftijd om aangesteld te worden als staatshoofd.

Die laatste maatregel is duidelijk bedoeld om de macht in handen van de familie Alijev te houden. Ilham nam in 2003 het roer over van zijn vader en sinds die tijd heeft hij drie keer een referendum georganiseerd om de grondwet te wijzigen en zijn macht te consolideren.

Volgens Jafarov wordt alles in het werk gesteld om zo snel mogelijk verkiezingen uit te schrijven zodat de vierenvijftigjarige Ilham nog zeven jaar door kan. "Voordat de economische situatie verder verslechtert, probeert de president er nog zeven jaar aan vast te plakken."

Want het land heeft erg veel last van de dalende olieprijs. Dit jaar moest Azerbeidzjan al twee keer noodgedwongen de munt devalueren, nadat de centrale bank al twee derde van haar reserves had aangesproken. Sofaz, het staatsfonds waarin olie-inkomsten worden gestort, slonk in 2015 met 9 procent ten opzichte van een jaar eerder. Het heeft nu 33,6 miljard dollar in kas. Nog steeds veel geld, beaamt Jafarov, maar de bevolking begint de economische crisis te voelen. De inflatie loopt in de dubbele cijfers en voedselprijzen rijzen de pan uit. Het gemiddelde salaris ligt al niet hoog, zegt de mensenrechtenactivist. "Leraren verdienen zo'n 300 euro per maand, politie-agenten zo'n 900 tot 1000 euro." Een vreemde verhouding, vindt Jafarov. "Maar alles in Azerbeidzjan is gericht op het waarborgen van de veiligheid."

Vergeleken met zijn vader is Ilham een stuk repressiever, zegt Jafarov. Maar zijn regeerperiode wordt wel gekenmerkt door tijden van dooi. Zo ging Jafarov met medestanders in 2012 de straat op aan de vooravond van het Eurovisiesongfestival dat gehouden werd in hoofdstad Bakoe. Hij vroeg aandacht voor mensenrechten. Maar na nieuwe wetgeving, geïntroduceerd in 2014 die maatschappelijke organisaties zo'n beetje verbiedt, kan dat niet meer.

In maart van dit jaar liet president Alijev weer even de teugels vieren, vlak voordat hij afreisde naar Washington om daar een top over nucleaire veiligheid bij te wonen. Hij liet tientallen mensenrechtenactivisten vrij. Ook Jafarov hoefde zijn celstraf van 6,5 jaar niet uit te zitten.

Na het referendum breekt een nieuwe, repressieve periode aan, denkt Jafarov. Alijev richt zijn pijlen momenteel niet alleen op politieke tegenstanders. Ook veel mensen die vechten voor meer religieuze vrijheden, worden opgepakt. Zo demonstreerden vrouwen onlangs tegen het verbod op de hoofddoek. Een aantal van hen ging de cel in.

Toch vraagt Jafarov zich af hoe lang Alijev zijn bevolking met repressieve maatregelen onder de duim kan houden. "Qua regime wordt Azerbeidzjan wel eens vergeleken met Wit-Rusland. Maar die vergelijking klopt niet. Wij hebben geprofiteerd van olie-inkomsten, al is het op kleine schaal. De mensen in Wit-Rusland niet. Nu die inkomsten kelderen en mensen dat beginnen te voelen, liggen protesten op de loer."

Wie is Rasul Jafarov?

Rasul Jafarov (32) is jurist en mensenrechtenactivist. Hij is voorzitter van de Human Rights Club, een organisatie die niet officieel geregistreerd mag zijn in Azerbeidzjan. Hij organiseerde demonstraties aan de vooravond van het Eurovisiesongfestival en de Europese Olympische Spelen. Momenteel is Jafarov verantwoordelijk voor een mensenrechtencampagne rondom de Formule 1 die komende zomer weer in Bakoe wordt georganiseerd. Jafarov werd twee jaar geleden opgepakt, zijn huis werd doorzocht door de autoriteiten. Hij werd onder meer beschuldigd van illegaal ondernemerschap en belastingontduiking. In maart werd hij vervroegd vrijgelaten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden