Review

Onrecht op de evenaar

Portugals koloniale verleden heeft het land lange tijd parten gespeeld. Van de hand van de Portugese journalist Miguel Sousa Tavares is nu een historische roman verschenen over de kleinste en onbekendste kolonie: São Tomé en Prïncipe. In Portugal is deze 'Max Havelaar van de cacao' een bestseller.

Portugal, een van de kleinste landen van Europa, bezat ooit het grootste wereldrijk – een wonder dat nooit overtuigend verklaard is. São Tomé en Prïncipe, twee miniatuureilandjes op de evenaar, behoorden tot de laatste Portugese koloniën; pas in 1975 werden ze onafhankelijk. Hieraan was een periode van bijna vijfhonderd jaar van overheersing en economische uitbating voorafgegaan. Over één episode uit de geschiedenis van dit wingewest heeft de bekende journalist Miguel Sousa Tavares (1951) onlangs een historische roman geschreven. Zijn fictiedebuut is vorig jaar in Portugal verschenen en sindsdien zijn er al meer dan 100 000 exemplaren van het boek over de toonbank gegaan. De verschijning in het Nederlands danken we aan Harrie Lemmens, die het proza van Sousa Tavares bovendien voortreffelijk vertaald heeft.

'Evenaar' vertelt het verhaal van Luïs Bernardo Valença, een bemiddelde reder die in het Lissabon van rond 1900 een onbezorgd en comfortabel leven leidt met vrienden, vrouwen en feesten. Ook in die dagen werd al fel gediscussieerd over het koloniale vraagstuk, en de jurist en zakenman Valença, een ruimdenkend liberaal, laat zich niet onbetuigd in het debat. Voor hem hoeft Portugal geen afstand te doen van zijn overzeese provincies, en mag het die wel degelijk voor eigen gewin uitbaten. Wel is Portugal het aan zijn internationale prestige verschuldigd ook beschaving en sociaal-economische vooruitgang in de koloniën te brengen en de inlanders een menswaardig bestaan te gunnen. Aspiraties om zich hiervoor in te zetten zijn Valença echter geheel vreemd.

Niettemin verzoekt de Portugese koning Dom Carlos hem in december 1905 om zich als gouverneur aan het hoofd te stellen van het bestuur van São Tomé en Prïncipe. Zonder enig enthousiasme aanvaardt Valença deze functie, slechts gedreven door plichtsbesef en vaderlandsliefde – en de hoop zo een onmogelijke liefde te ontvluchten.

Het is een riskante missie, want Valenca moet een handelsboycot door de Engelsen zien te voorkomen. Die vermoeden namelijk dat de enorme cacao-opbrengstenop de evenaar met slavenarbeid worden verdiend.

Deze verdenking, waarachter zowel ideële als commerciële motieven schuilgaan, moet ontzenuwd worden.

Al snel na zijn aankomst op de eilanden ontdekt de nieuwe gouverneur dat de dertigduizend Angolese werklieden op de plantages weliswaar in rechte geen slaaf zijn (zij hebben een arbeidsovereenkomst en ontvangen loon), maar dat hun in feite geen keus wordt gelaten – van repatriëring komt niets terecht, ook niet na het verstrijken van hun contract. Bovendien blijven huisvesting en medische verzorging van de werklieden op de meeste roças ver onder de maat en is het werk er onmenselijk hard. Mishandeling door blanke opzichters blijkt geen uitzondering te zijn.

Valença ziet al snel in dat er iets moet veranderen, al was het maar uit zakelijke overwegingen: de Engelsen moeten overtuigd worden. Maar zijn aanvankelijke lauwheid maakt plaats voor groeiende verontwaardiging wanneer hij met de ellende en de rechteloosheid van de cacao-arbeiders wordt geconfronteerd.

De conflicten met de plantagehouders en het ambtelijk establishment op de eilanden, die wars zijn van iedere verandering, laten dan ook niet lang op zich wachten.

De gedreven gouverneur kan steeds minder diplomatiek opereren en ziet zich nauwelijks gesteund door zijn meerderen in Lissabon, zodat de botsingen tussen hem en zijn tegenstanders snel escaleren. Bovendien dreigt zijn verblijf op São Tomé ook ten gevolge van verwikkelingen in zijn privé-leven op een persoonlijk drama uit te lopen. Zijn missie is gedoemd te mislukken, ondanks zijn heldhaftige inzet voor de zwarte werklieden, maar ook daardóór – en dat is de tragiek. Zijn ontslagbrief bereikt de koning niet meer – Dom Carlos wordt in 1908 door republikeinse hand vermoord – waarop hij de ultieme wanhoopsdaad pleegt.

Door het historische verhaal heen lopen twee liefdesgeschiedenissen. De eerste, een uitzichtloze verhouding met een getrouwde vrouw in Portugal, brengt Valença er mede toe zijn mondaine leven in Lissabon op te geven en dienst te nemen in de tropen. De tweede affaire, met de beeldschone vrouw van de Britse consul op São Tomé, wordt hem fataal, omdat zijn tegenstanders hem chanteren in een poging hem klein te krijgen.

Sousa Tavares heeft een voortreffelijk boek geschreven, dat de lezer van de eerste tot de laatste bladzijde geboeid houdt. Hij heeft een goed evenwicht getroffen tussen de uiteenzetting van de historische feiten, de indringende beschrijving van de nadagen van de Portugese monarchie en van het sociale milieu in Lissabon en op São Tomé, de magnifieke schildering van het tropische klimaat en landschap, de karaktertekening van de hoofdpersoon, de dialogen en de actie van het verhaal. Al deze elementen wisselen elkaar af op een manier die de lezer geen moment verveelt, en het geheel maakt dit boek tot een historische roman van het allerbeste soort.

De enige zwakten van dit boek, waar de auteur ook in de Portugese kritiek op is aangesproken, vormen de karakterschets van de Engelse consul en diens vrouw en de amoureuze intriges. De figuur van Luïs Bernardo Valença overtuigt ten volle: hij is integer, intelligent en gedreven, maar ook een man van vlees en bloed wie niets menselijks vreemd is. Dat kan niet worden gezegd van zijn tegenstander én goede vriend, de Britse consul David Jameson, al is de combinatie van deze hoedanigheden een prachtige vondst van de auteur. Hetzelfde geldt voor de liefdesintriges: het ontbreekt hen aan psychologische diepgang. Deze minpunten doen echter niet wezenlijk afbreuk aan de kwaliteit van deze prachtige roman, die ook buiten Portugal en zijn voormalige koloniën een groot lezerspubliek verdient.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden