Donorwet

Onomstreden in de scherpste debatten

Pia Dijkstra: 'Het stemt me droevig dat er maar één vrouwelijke partijleider is op het Binnenhof' Beeld Werry Crone

Ze is de rijzende ster van D66, die met opmerkelijk gemak ingrijpende wetsvoorstellen door het parlement loodste. Het geheim van Pia Dijkstra (61): nooit fel worden of het eigen gelijk benadrukken. 'Natuurlijk helpt het als ik de juiste toon kies.'

Zelfs voor iemand die al jaren herkend wordt op straat, was het wennen. Nog nooit is Pia Dijkstra (61) zo vaak aangesproken. "Voorbijgangers riepen me vanaf de fiets toe: 'Wat fantastisch, die donorwet van jou'. Met de duim omhoog. Of ze hielden me staande om juist hun grote bezwaren uit te leggen: 'De staat wordt eigenaar van mijn organen'. Veel mensen stelden me praktische vragen, over de rol van nabestaanden bijvoorbeeld. Ik heb ze allemaal geantwoord; ik snap waarom dit mensen zo diep raakt. Want eigenlijk vraag ik dat mensen nadenken over hun eigen sterfelijkheid."

Pia Dijkstra, Kamerlid voor D66, heeft wat losgemaakt met haar initiatiefwet voor 'actieve donorregistratie'. Die wet verlangt dat iedereen boven de achttien beslist: wel of geen orgaandonor zijn. Met als zeer gevoelig detail: wie herhaaldelijk niet reageert, wordt verondersteld organen te willen afstaan.

De afgelopen jaren heeft Dijkstra vaker gevoelige voorstellen gedaan, en door de Tweede Kamer geloodst. Het verbod op de weigerambtenaren, de verwijsplicht voor artsen bij euthanasie, verplichte voorlichting over homoseksualiteit op scholen, en een conceptwet van D66 die al klaar ligt om ouderen het recht op zelfbeschikking te geven bij 'voltooid leven' - allemaal waren ze een initiatief van Pia Dijkstra.

Neutrale stijl

Bijzonder is: hoe scherp de discussies in de Tweede Kamer ook waren over al deze onderwerpen, zelf was Pia Dijkstra nooit omstreden. Vriend en vijand prijzen haar om haar beheerste, voor Haagse begrippen bijna 'neutrale' stijl van debatteren. Binnen D66 stijgt haar ster snel. Ze verstrekte D66 het bredere profiel dat de partij zo naarstig zocht. Ze snijdt dilemma's aan die mensen zeer persoonlijk raken. Sommigen bij D66 zeggen zelfs: Pia brengt de menselijkheid en warmte die de partij soms mist.

Terugkijkend op het debat over donorregistratie, wil ze eerst iets kwijt. Ze vond het jammer dat haar vreugde na het binnenhalen van een Kamermeerderheid voor de donorwet verkeerd werd begrepen door sommigen. Ze was niet triomfantelijk. "Mijn emotie was een mengeling van blijdschap, verrassing en vooral ontlading. Ik was er jaren mee bezig geweest. Ik dacht: ik kan het wel wéér laten liggen, omdat het zo kansloos lijkt. Maar ik probeer het. Dan wordt het maar weggestemd."

Alsof ze zegt: Vergeef me voor een keertje.

Hoe verklaart u dat uw plan zoveel losmaakt? Er is al jaren discussie over orgaandonatie, maar nooit eerder liep het zo hoog op.
"Die emoties waren er steeds al. In de zaaltjes waar ik de afgelopen vier jaar debatten voerde, nadat ik met het wetsvoorstel kwam, maakte ik telkens mee dat dit, naast positieve, ook negatieve reacties losmaakt. Ik weet dat sommige mensen tegen zijn, als ze er voor het eerst over horen. Ik ken de emoties, de vragen. Ik heb al 100.000 keer uitgelegd dat veel van de beelden over mijn wet niet kloppen. Dat geeft niet. Sommige aantijgingen naar mijn hoofd, ik kijk er maar een beetje doorheen. Mensen zijn bang dat er iets met hun lichaam gebeurt dat ze niet willen. Ik moet dus blijven uitleggen: Dat is niet zo. Je eigen keus wordt juist gerespecteerd, wat die ook is."

Mensen zijn toch ook tegen omdat ze er principieel anders over denken dan u?
"Wat mij opvalt: veel bezwaren, ook bij politieke tegenstanders, zijn praktische bezwaren. Veel mensen worstelen met het begrip 'hersendood'. Maar er is in Nederland een heel streng en goed protocol om dat vast te stellen; deze zomer is het nog verder aangescherpt. Of neem het beeld dat mensen eigenlijk 'ja' horen te zeggen op orgaandonatie. Dat vraag ik niet. Je mag ook 'nee' zeggen.

"Natuurlijk helpt het als ik de juiste toon kies. Maar dat is geen tactiek, ik vind dat sowieso belangrijk bij deze onderwerpen. Elke keer begin ik het debat in de Kamer met benadrukken dat we niet tegenover elkaar staan. We vinden allemaal: er wachten te veel mensen op een orgaan. Alleen over het middel zijn we het oneens. Ik heb steeds geprobeerd de verbinding te zoeken: wat we kunnen doen om je te overtuigen - dat leidde tot verregaande aanpassing. Ook straks in de Eerste Kamer zal ik de critici weer de hand proberen te reiken, ik hoop dat ze die willen aannemen."

Kwam u in 2010 met de missie naar de Tweede Kamer: nu ga ik de orgaandonatie en de zelfbeschikking regelen?
"Zo is dat niet helemaal gegaan. Dat ik me in 2008 als lid meldde bij D66 had vooral te maken met de toon in het politieke debat, die door de opkomst van de PVV enorm verhardde. Ik wilde mijn steentje bijdragen aan een andere manier van politiek bedrijven. Zo sta ik er nog steeds in: elk onderwerp grondig onderzoeken, het debat genuanceerd voeren, met respect voor de tegenstander of andersdenkenden. Ik ging niet de Kamer in met een missie om voorop te lopen in het regelen van zelfbeschikking voor ouderen die klaar zijn met leven, en gelijke rechten voor vrouwen en homo's. Wel lag op dat punt veel werk te doen."

Was u toen nog geen echte liberaal dan?
Op het belang van zelfbeschikking kwam ik via een bijzondere weg. Als presentator van 'Vinger aan de pols' had ik meegemaakt hoe onze werkwijze veranderde: vroeger stelden we vragen aan dokters, nu aan patiënten zelf. Dankzij al die patiënten die ik interviewde voor televisie heb ik pas echt de eigen kracht van mensen ontdekt. Daarom pas ik ook bij D66. Mensen zijn heel goed in staat zelf beslissingen te nemen, als ze goed geïnformeerd zijn. Daar geloof ik in."

Voor uw partij, D66, is het recht op zelfbeschikking een ideologisch speerpunt. Het is toch ook gewoon een echte liberale overtuiging?
"Ik ben liberaal met een armslag: vrijheid en zelfbeschikking zijn belangrijk, maar ze staan nooit op zichzelf. Vrijheid gaat niet zonder verbondenheid en verantwoordelijkheid; je hebt een taak in de samenleving. Dat onderscheidt D66 van partijen die een liberalisme aanhangen waarbij de overheid het over de schutting van de burger gooit.

"Het is ook de manier waarop ik groot ben gebracht. Ik groeide op in een doopsgezind, Fries onderwijzersgezin in Leeuwarden. We waren heel vrijzinnig protestants. Een heel normaal gezin. Er was bij ons thuis veel ruimte voor andersdenkenden, het idee was: ieder heeft recht op zijn eigen overtuiging en beslissingen. Zelfs de manier waarop mijn ouders met ons spraken over het geloof had dat in zich: er was veel aandacht voor je eigen, persoonlijke manier van geloven.

"Geloof is voor doopsgezinden naar binnen gericht, met een grote verantwoordelijkheid voor de maatschappij. Je legt naar buiten toe geen nadruk op je principes. Die gebruik je door je maatschappelijke verantwoordelijkheid. Zelf ben ik helemaal niet meer kerkelijk - ik voel me inmiddels meer thuis bij het humanisme - maar die doopsgezinde traditie zit nog in me. We discussieerden ook veel over politiek. Nog steeds. Met mijn vader, die bijna negentig is, praat ik vaak over mijn werk in de Kamer. Thuis kreeg ik met de paplepel ingegoten: niet discrimineren, niet oordelen op uiterlijk, proberen de wereld beter te maken. Al die zaken zijn voor mij nog steeds vanzelfsprekend. Dat hoef ik niet telkens expliciet te maken. Liever kijk ik wat ik kan veranderen."

Hoe is het dan om in de Tweede Kamer zo vaak tegenover christelijke partijen te staan, waarbij uw voorstellen er mede toe leidden dat de christelijke partijen soms klagen dat D66 antireligie is?
"D66 wil religie niet uit het publieke domein weren. Ook in dat opzicht ben ik echt D66 en echt iemand die stamt uit de doopsgezinde traditie: het publieke domein is er voor de democratie en de grondrechten. Dat kerken daar een rol spelen, heel goed, maar zij kunnen niet voorschrijven hoe mensen moeten leven die niet gelovig zijn.

"Het laatste wat ik wil, is christelijke waarden bestrijden. Daar ben ik niet op uit. Er zijn zoveel waarden die we delen. Ik heb respect voor religieuze waarden. Vanuit mijn achtergrond kan ik goed begrijpen dat mensen die gelovig zijn, vinden dat niet de mens, maar God over leven en dood gaat. Het is niet de God waarmee ikzelf ben grootgebracht, maar ik ken hem wel. Toen ik ooit in het begin van mijn loopbaan namens de Ikon de zendtijd voor de kerken regisseerde, heb ik van elke kerkgenootschap, ook de orthodoxe, vele preken gehoord. Ik ken de taal, hun zienswijze.

"Het enige dat ik vraag: leg het niet aan anderen op. Mijn donorwet verplicht niemand om orgaandonor te worden. De euthanasiewet verplicht niemand om zijn leven te beëindigen. Het CDA heeft ooit meegewerkt aan die euthanasiewet, dat was toen bespreekbaar. Ik hoop dat we elkaar nu ook kunnen vinden."

Hoe ver was u al met uw initiatiefwet voor zelfbeschikking bij 'voltooid leven'? De wet is niet meer nodig omdat VVD-minister Schippers zelf met een wetsvoorstel komt.
"Ik ben bezig geweest met een concept gebaseerd op de 'proeve van wet' van het burgerinitiatief 'Uit Vrije Wil'. Dat is ook weer een onderwerp waar ik gaandeweg doordrongen ben geraakt dat we moeten luisteren naar de eigen kracht van mensen. Het burgerinitiatief zette me in 2012 aan het denken; ook in mijn eigen partij kwamen ouderen met dit geluid. Ik ontmoet mensen op hoge leeftijd die nu nog gezond zijn, maar die toch echt die wens hebben om zelf hun levenseinde te kunnen kiezen.

"Wat geeft de overheid het recht om te zeggen: als je waardig wilt sterven, gaan wij dat verbieden? We moeten afgaan op de wens van de oudere zelf. Vaak zijn het helemaal niet mensen die lijden onder eenzaamheid. Ze zijn klaar, het is mooi geweest.

Spreekt u daarover met uw eigen familie?
"Mijn vader is er een sterke voorstander van dat zelfbeschikking geregeld wordt, zonder dat hij weet of hij er zelf gebruik van zou willen maken. Hij is nu nog fit, kan nog reizen, komt sinds het overlijden van mijn moeder elk Kamerreces bij ons thuis logeren. Hij zegt: het feit dat zelfbeschikking mogelijk wordt, zou hem rust geven. Dat is het argument wat ik hoor van een grote groep ouderen. Ja, daarnaast verdienen ouderen óók hulp 'bij het leven', maar dat is geen oplossing voor ouderen die hulp vragen bij de dood.

U staat op nummer vier op de lijst, zien we u binnenkort als minister of staatssecretaris? Er moeten toch meer vrouwen in leidende functies, zei u altijd?
"Ik ambieer geen verantwoordelijkheid in het fractiebestuur en blijf Kamerlid. Een typisch vrouwenantwoord? Ik ben 62 jaar als de nieuwe Kamer aantreedt; mijn rol is nieuwe Kamerleden coachen. En ik heb toch maar mooi bewezen dat je als vrouw met drie kinderen na je vijftigste nog een nieuwe carrière kunt beginnen. Het was soms zwaar, maar het is wel gelukt.

"Het stemt me wel droevig dat er maar één vrouwelijke partijleider is op het Binnenhof. Dat heeft ook te maken met de polariserende manier waarop veel politieke partijen bezig zijn. Ik snak naar een ander soort debat in de Kamer. Alexander Pechtold doet dat goed, waarbij hij gelukkig steeds meer hart laat zien in plaats van alleen maar hoofd. Het is na de economische crisis de tijd om de gespleten samenleving weer bij elkaar te brengen en mensen te bereiken die zich tekortgedaan voelen. Precies waarom ik de politiek ben ingegaan, acht jaar geleden."

Ontdekt door de kiezers
Pia Dijkstra (61) groeide in zes jaar tijd uit tot gezichtsbepalend Kamerlid voor haar partij, D66. Ze staat bij de komende verkiezingen vierde op de lijst. Dijkstra was door D66 aanvankelijk op een onverkiesbare plaats gezet. Dankzij voorkeursstemmen kwam ze toch in de Kamer. Twee jaar later gebeurde iets vergelijkbaars, toen de leden van D66 haar een hogere plek op de lijst gaven dan het partijbestuur had voorgesteld.

Dijkstra was tot 2010 presentator van tv-programma's als 'Vinger aan de Pols' en eerder 'Het Achtuurjournaal'. Ze studeerde theologie en begon haar loopbaan als regisseur van radiokerkdiensten bij de Ikon. Dijkstra woont met haar man Gerlach Cerfontaine (oud-directeur van Schiphol) - met wie ze drie kinderen heeft - in Utrecht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden