Onmenselijk

In het boek 'Sapiens, een kleine geschiedenis van de mensheid' beschrijft Yuval Noah Harari op een buitengewoon onderhoudende manier hoe homo sapiens zich van een vrij onbeduidende, lachwekkende soort heeft kunnen opwerken tot een van de machtigste - volgens vele van ons de meest belangwekkende - soorten op aarde. Het boek telt 446 bladzijden, maar het komt botweg hierop neer: dankzij het gebruik van taal.

Allereerst kun je door middel van taal samenwerken met talloze vreemden. Nog belangrijker is de mogelijkheid om met taal informatie op elkaar over te brengen over dingen die helemaal niet bestaan. We leven in een imaginaire realiteit. "In tegenstelling tot de leugen is een imaginaire realiteit iets waarin iedereen gelooft, en zolang dit collectieve geloof bestaat, oefent de imaginaire realiteit macht uit in de wereld."

Harari beschrijft hoe werkelijk alles, van rechtsgang tot kapitalisme, tot God, staat, geld, supermarkten, kerken, door de mens verzonnen is om de soort uit te breiden. Onze soort vergaart meer macht door grote groepen mensen in een gemeenschappelijk doel te laten geloven, ook al is dat gemeenschappelijk doel een illusie. Alles bestaat op basis van vertrouwen. Hoe meer vertrouwen, hoe makkelijker het leven wordt.

Ik dacht op een of andere manier aan Harari's boek bij het zien van de documentaire over Amy Winehouse (zowat een pleidooi voor wantrouwen), die nu in de bioscoop draait. De documentaire toont beelden van een verlegen meisje dat nonchalant met een hand in haar zak zingt, op zo'n vanzelfsprekende manier dat het je van je stoel blaast.

Haar talent werd opgepikt, mensen begonnen in haar te geloven, ze vertelden elkaar over deze zangeres. Ze wilden dicht bij haar in de buurt zijn, alles van haar weten, haar aanraken, als was ze een godin.

Amy Winehouse begreep niet wat de mensen in haar zagen, ze leek niet in zichzelf te geloven. Zoals de documentaire laat zien zocht zij haar eigen realiteit op, waarin drank en drugs en een obsessieve liefde haar weg moesten voeren van de (ondraaglijke) wereld die voor haar bedacht was, en waarin ze van iedereen was behalve van zichzelf.

Dat was niet wat de mensen van haar wilden, niet het meisje dat ze van haar hadden gemaakt. De fans waren gaan geloven in iemand aan wie de zangeres niet kon voldoen. Tijdens een van haar laatste concerten in Belgrado werd goed duidelijk dat het publiek was gekomen om te zien wat zij wilden zien.

Voordat Winehouse het podium opkwam scandeerden de aanwezigen uitbundig haar naam. Toen ze eenmaal op de bühne stond en weigerde langer aan het spel mee te doen - ze zong niet - begon de menigte massaal 'boe!' te roepen. Dit was niet waarvoor ze gekomen waren.

We weten hoe het met Amy Winehouse is afgelopen. Het leert ons hoe kwetsbaar de imaginaire realiteit is. Alleen muziek staat daar boven; een redding in plaats van een ondergang. Maar bovenal: een gevoel in plaats van taal.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden