Onleefbaar Burma

Azië is gefixeerd op de Nieuwe Stad. Sinds 1990 zijn er 800 van deze steden bijgekomen. De Amerikaanse architect Rachel Keeton schrok van de niets ontziende werkwijze van de Aziaten.

Alleen in China zijn al honderd eco-steden in aanbouw. Langs een lang nieuw treintraject in India verrijzen overal steden. Saoedi-Arabië bedwingt de woestijn met zijn King Abdullah Economic City waar twee miljoen mensen wonen, leren en werken. Nederland mag vol zijn, en de bouwsector op sterven na dood, maar Azië bloeit als nooit tevoren. Wie in die regio reist, valt van de ene verbazing in de andere door de ontelbare bouwactiviteiten.

Maar wat er precies gebeurt en waarom, dat is voor een passant niet te zien. Toen bleek dat deskundigen ook geen goed overzicht hebben, besloot het International New Town Institute (Inti) in Almere het zelf te onderzoeken. De Amerikaanse architect Rachel Keeton (28) begon in 2009 met een inventarisatie en merkte al snel dat bijna alle 'nieuwe steden' - uit het niets opgebouwd volgens één masterplan - in Azië verrijzen.

"Het zijn vooral buitenwijken met eigen omheining, cameratoezicht en bewakers", zegt Keeton. Gebouwd voor de middenklasse of de echt rijken. Uniform in stijl. Omdat architecten slechts een marginale rol spelen, noemt zij deze nieuwe steden 'weeskinderen'. "Deprimerend eigenlijk. En er is een gigantisch verschil in ambitie met de westerse steden die in de jaren vijftig en zestig verrezen." Het idee achter 'onze' nieuwe stedenbouw was voortgekomen uit een samenwerking tussen overheden en publiek. Het had tot doel een leefbare omgeving te creëren en inkomensklassen en raciale groepen te integreren.

"In Azië treden vooral privé- ontwikkelaars op, wier enige doel is: winst maken. Tot voor heel kort was bouwen voor lage inkomensgroepen een vies begrip in China. Bouwen in Azië is extreem functioneel. Stedenbouwkundige plannen zijn gebaseerd op de onder te brengen aantallen inwoners. En Aziaten nu maken dezelfde fout als westerlingen toen", constateert Keeton. Destijds werden woonwijken, winkelcentra en industriële gebieden scherp onderscheiden. Maar deze monofunctionele zonering mondde uit in sociale problemen, en extra veel reistijd en autoverkeer. "Het vernietigt de leefbaarheid", vat Keeton samen. Het motto is daarom in het Westen nu gemengd gebruik.

"Toen ik sprak met oudere planners in Shanghai bleken zij niet op de hoogte van onze ontwikkelingen en fouten. Jongere architecten in China zijn wel goed opgeleid en geïnformeerd. Zij zijn erg uitgesproken in hun kritiek. Zij zien dat de nieuwe steden niet sociaal duurzaam zijn, te veel gericht op autogebruik en te weinig op minder bedeelden."

Maar ja, kritiek is in China niet bevorderlijk voor je carrière en voor politici is er geen noodzaak te luisteren naar andere meningen, dus verandert er weinig. "Toch is het essentieel om er juist nu over te spreken. Kijk naar de rellen in de Franse banlieues, de sloop van Bijlmerflats. Dat kun je voorkomen."

In 2025 wonen in China bijna een miljard mensen in steden. De door de communistische partij zo gewaardeerde 'harmonie' is daarbij doorslaggevend. Maar hoe doen zij dat? In talloze genummerde woontorens, die ver van de 'echte stad' liggen? Waar verder niets te beleven is, geen werk, geen café, niets?

In haar boek 'Rising in the East' beschrijft Keeton 'Tin Shui Wai', een 'nieuwe stad' in Hongkong die berucht werd om de criminaliteit en hoge zelfmoordcijfers onder de 300.000 inwoners, onder wie veel arme migranten van het vasteland. De overheid was uiteindelijk gedwongen in te grijpen en probeert sinds 2010 maatregelen te nemen om de leefbaarheid te vergroten.

Al inventariserend bleken de Aziatische nieuwe steden zichzelf te labelen. Zo zijn er high-steden (zie verhaal hiernaast) en eco-steden, waarbij duurzaamheid vooral een goed marketingverhaal blijkt. "De eco- uitvoering beoordelen is moeilijk omdat criteria variëren. Kritiek geven is makkelijk, maar in elk geval is er in diverse landen een begin gemaakt."

Een bijzonder fenomeen is de 'politieke stad', zoals Burma's nieuwe hoofdstad Naypyidaw, in het geheim gebouwd. Volgens het regime voor 900.000 inwoners. Toen het in 2005 af was, moesten ambtenaren gedwongen verhuizen. Zij wonen nu in gebouwen waarvan de kleur aangeeft bij welk ministerie zij werken. "En op vrijdag vindt de grote uittocht plaats, omdat iedereen dan naar zijn echte huis wil", weet Keeton.

Eén regel voor hedendaagse dictators luidt dat zij inwoners een goede woonomgeving moeten bieden in ruil voor gebrek aan inspraak. "China, Verenigde Arabische Emiraten, Saoedi-Arabië; zij moeten moderniseren om onrust te voorkomen." Of dat lukt, is de vraag, want vooral in China is de leegstand in de nieuwe steden enorm. Huizen zijn wel gekocht, als investering, maar niet bewoond, zodat zij snel verouderen. Waardevermindering dreigt.

In het rijke deel van Arabisch Azië is diversificatie van de op olie gebaseerde economie de reden om nieuwe steden te bouwen, in China en India gaat het om het opvangen van de bevolkingsgroei. Veelal is het doel het economisch opstuwen van een stad of regio. Dan zijn er nog de enclave-steden waar de rijken een prettige plek vinden, ver weg van de armoede.

"Zoals Camko in Cambodja. Oorspronkelijke bewoners zijn daar zonder compensatie verjaagd. Gedwongen onteigenen gebeurt ook op grote schaal in China."

Een ander kritiekpunt: er wordt veel gebouwd zonder enige interesse voor lokale cultuur en geschiedenis. Keeton: "Vooral als er westerse architecten meedoen." Voorbeeldje: het Deense bureau BIG dat in Azerbeidzjan eiland Zira (bijnaam 'Eiland van de dood') - berucht om zijn krijgsgevangenenkampen en massa-executies - wil omtoveren tot een kooldioxideneutraal paradijsje voor de rijken. "Beetje bizar", citeert Kee-ton in het boek een lokale journalist.

Tot haar opluchting kan Keeton op haar 432 pagina's ook één voorbeeld geven van een Aziatische stad die (deels) door de bewoners is ontwikkeld. In Magarpatta in India zagen 148 kleine landeigenaren tijdig dat er grof geld is te verdienen met woningbouw. "Zij begonnen hun eigen project. Het kostte ze zeven jaar om de vergunningen binnen te halen, en nu inspireren ze andere boeren."

'Rising in the East: Contemporary New Towns in Asia', € 34,50. Initiatiefnemer Inti houdt 27 september een conferentie in het Nederlands Architectuur Instituut in Rotterdam.

De voordeur openen met een irisscanner
Sybilla Claus | Bas Verbeek | 'Nieuwe Stad' Songdo

'In het weekend ga ik naar huis in Seoul, er is hier nog weinig te beleven", zegt student farmacie Cho Yeong-seok (22). De Koreaan Cho is van de hoofdstad naar 'Nieuwe Stad' Songdo verhuisd omdat het er prettig studeren is op de nieuwste campus van de Yonsei Universiteit.

Het grote terrein is vooral nog leeg, zodat hij zich in alle rust kan storten op zijn studie farmacie. "Ik heb het gevoel dat ik als een van de eersten deeluitmaak van de stad van de toekomst. Alles is hier splinternieuw, de architectuur is hoogstaand en de parken zijn heerlijk. Op school doen we nog weinig met de nieuwe technologie, maar als het goed is, gaan we vanaf volgend schooljaar videoconferenties doen met studenten over de hele wereld."

Om meer mensen te trekken, heeft de gemeente Incheon met de prestigieuze universiteit uit Seoul afgesproken vanaf volgend jaar alle eerstejaars naar de Songdo-campus te sturen. Wie uit Seoul aankomt, is prettig verrast: verstopte straten overvol met verkeer, mensen en grauwe bebouwing maken plaats voor hoogstaande architectuur, groen, ruimte en vooral stilte.

De droomstad van architecten, ingenieurs en stedenbouwkundigen krijgt vorm, maar potentiële bewoners kijken de kat uit de boom. Er is nog veel leegstand. In het Manhattan-achtige Central Park kun je, net als op de brede boulevards, een speld horen vallen. Min Byeon-bon, woordvoerder van de Incheon Free Economic Zone: "In 2020 moet de stad volledig functioneren. We willen een nieuwe generatie aantrekken die een meer geavanceerde levensstijl zoekt. Songdo is klaar voor de toekomst." Min wijst bovendien op het internationale aspect, het is een vrije investeringszone voor internationale bedrijven: "Koreaanse bedrijven kunnen zich er alleen vestigen als ze een samenwerking aangaan met een buitenlandse partner."

Alleen een advertentiebureau maakt dankbaar gebruik van het ideale urbane decor en schiet er foto's en commercials. De kijker zal nooit raden dat de taferelen in het Verre Oosten zijn gesitueerd.

Songdo is vooral het pioniersproject van de Amerikaanse projectontwikkelaar Gale International en de Amerikaanse IT-gigant Cisco Sytems. Die laatste mocht een 'intelligent communicatienetwerk' onder de stad te leggen, het paradepaardje van de stad. Resultaat van de carte blanche die de ontwikkelaars kregen is bijvoorbeeld de mobiele telefoon-app waarmee bewoners op afstand de verlichting en verwarming kunnen aansturen - of de slimme parkeergarages die de bewoner met lichtsignalen naar een parkeerplek begeleiden terwijl de lift automatisch naar de juiste verdieping gaat.

"Sommige buren vinden dat allemaal hartstikke leuk, maar ik maak er amper gebruik van. Ik heb niet het gevoel dat ik die dingen nodig heb", zegt een bewoner van gebouw Central Park I. De bewoners openen er de voordeur met een irisscanner. "Ik ben hier vooral gekomen vanwege de rust. Het is hier schoon, motels en ander lawaaierig nachtleven zijn verboden. Mijn kinderen genieten hier goed onderwijs."

Behalve 'smart city' wordt Songdo vooral geprofileerd als 'green city'. Om het eco-stempel recht te doen zijn er bijvoorbeeld 'afvalriolen' aangelegd waardoor vuilniswagens overbodig worden, er is recycling van regenwater en zuinige straatverlichting. Elk huis heeft een digitaal systeem dat het energieverbruik meet en aangeeft waar te bezuinigen.

Zuid-Korea heeft een slechte reputatie op het gebied van natuurbehoud. Milieuactivisten hebben dan ook andere opvattingen over de groene winst. Rijk waddengebied moest namelijk wijken voor de bouw van de stad. Nog steeds proberen activisten de rest van het natuurgebied te beschermen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden