ONLAND

'De hand van de mens in het landschap'. Tot 7 februari in het Noordbrabants Natuurmuseum, Spoorlaan 434, Tilburg. Openingstijden: dinsdag tot en met vrijdag van 10.00 tot 17.00 uur, zaterdag en zondag van 13.00 tot 17.00 uur.

De lens van kunstschilder Victor de Buck ving deze leegte in de Kempen, anno 1885. Er figureren mensen op zijn landschapsfoto's: althans, ze zien eruit als mensen. Ze hebben van het land permissie gekregen om er, als de kraaien en konijnen, aan te jeuken en te krabben. Diepere voren slaan ze niet.

De tentoonstelling 'De hand van de mens in het landschap' bedroeft. Dat kan moeilijk anders als je direct vanuit de reuring rond station Tilburg een verstilde kamer betreedt met prachtige atlassen uit de 17e eeuw, toen het menselijke landschap in Noord-Brabant nog nauwelijks bestond. 'Onland' heetten moeras, bos, hei, het land dat de mens naar huidige maatstaven gemeten met zachte hand bewerkte.

Veel meer dan das, wisent of wolf maakte de mens immers niet klaar. Hoe hij ook kneedde, altijd scheen de mensloze wereld nog door dit transparante landschap heen. Het was een wereld van aardse (abiotische) krachten, van regen tot aardbeving, en van de woelende werking van plant en dier. Toen de mens aanschoof, schaarde hij zich eerst onder die laatste, biotische krachten.

Maar nu moet de provinciale natuurbeschermingsorganisatie Het Noordbrabants Landschap noodgedwongen zijn 60-jarige bestaan vieren. Victor de Buck borg zijn camera en palet op en daarna raasden antropogene krachten over het land. Ze creeerden aanvankelijk een zekere rijkdom aan landschap: voor bos kwamen heideveld en houtwallandschap, broekbos voor beekdalbos, vochtig hooiland voor beekdalmoeras en bloemrijke weide voor rivierbegeleidend bos. Zie de Verkade-albums van Thijsse.

Toen begon de mens diep te hakken. Het transparante landschap verdween en de variatie ook. Dat vroeg om verzet. Als eerste zette de landelijke Vereniging tot behoud van natuurmonumenten de hakken in het zand en kocht 'landschap' op: Naardermeer, Nieuwkoopse Plassen, Kampina Heide, Loonse en Drunense Duinen, enzovoorts. Sinds 1932 verwierf Het Noordbrabants Landschap ruim tienduizend hectare, waarin het slaan, kloppen en strelen van het land nog zichtbaar is.

Helaas, de oude wereld heeft zich al teruggetrokken in verstilde kamers met hakmessen en vergeelde atlassen. Een kaart uit 1656 bijvoorbeeld, waarop de steden dobberen aan de rand van het onland. Een tentoonstellingsboek in stijl verhaalt over het wel en wee van land. Eigenlijk vertelt die ene foto alles: 'Echtpaar trekt eg voort'. Om sprakeloos van te worden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden