Ongeloof over de bron van de islam

Twijfel aan de ontstaansgeschiedenis van de islam is een nieuwe reden voor moslims om atheïst te worden.

De veranderingen in de moslimwereld zijn, hoe de revoluties uiteindelijk ook zullen uitpakken, in elk geval diep ingrijpend. Zelfs voormalige moslims die atheïst zijn geworden, ondergaan een gedaanteverwisseling. De manier waarop moslimlanden hen discrimineren blijft overigens dezelfde.

In die zin is er weinig verschil met vroeger, wel is de manier waarop atheïsten hun breuk met de islam motiveren gewijzigd. Vroeger brachten vooral onaangename 'feiten' over het leven van Mohammed mensen tot hun radicale stap. Ook nu nog knappen er moslims om die reden af op de islam, maar er is een andere categorie afvalligen bijgekomen. Veel hedendaagse atheïsten trekken die 'historische feiten' juist in twijfel. Ze plaatsen vraagtekens bij de geloofwaardigheid van wat doorgaat voor de ontstaansgeschiedenis van de islam en ze vragen zich bijvoorbeeld af of Mohammed wel heeft bestaan. Het is een ontwikkeling die niet precies is begonnen met de Arabische revoluties, maar wel sinds die tijd krachtiger is geworden.

Veel atheïsten van het oude slag waren helemaal niet van plan om de islam te verlaten. Ze wilden juist betere moslims worden en uitgerekend dat maakte hen tot ongelovigen. Ze begrepen niet waarom het slecht ging met de moslimwereld, want de islam was de beste godsdienst ter wereld en zou daarom superieure samenlevingen moeten voortbrengen, zo redeneerden ze. Omdat het tegendeel waar bleek, trokken ze de conclusie dat moslims hun godsdienst wel moesten hebben verwaarloosd. Meer kennis van de eigen religie zou verbetering brengen in de toestand van de islamitische wereld.

Verbeter de wereld, begin bij jezelf. Onder dat motto begonnen ze enthousiast de bronnen van de islam bestuderen. Behalve de Koran waren dat de hadieth, de aan Mohammed toegeschreven uitspraken, en zijn biografieën.

Maar juist die ijverige studie, waarmee ze hoopten hun geloof te verdiepen, werd de bijl aan de wortel van hun overtuigingen, want ze deden veel onprettige ontdekkingen. Er zijn milde en wijze 'uitspraken van Mohammed' opgetekend, maar ook verschrikkelijke. Hetzelfde geldt voor de verhalen in de biografieën. Het enthousiasme sloeg na lezing van gruwelverhalen over Mohammed om in ontgoocheling. Het lijkt een beetje het verhaal van Hirsi Ali, die Mohammed een perverse man noemde vanwege zijn huwelijk met de piepjonge Aisha. Sommige afvalligen kozen een andere godsdienst, anderen werden atheïst.

Een belangrijke peetvader van afvallige moslims is de auteur Ibn Warraq, die opereert onder een schuilnaam. Hij bundelde getuigenissen van uitgetreden moslims in het boek 'Weg uit de islam'. Ibn Warraq gelooft niet in de historische waarheid van al die verhalen over Mohammed. Tegen Trouw zei hij in 2006 over andere afvalligen kernachtig: "Ze sturen mij voortdurend manuscripten over de schurk Mohammed, zijn pedofilie, polygamie en jodenvervolging. Maar de vraag of Mohammed een pedofiel was interesseert mij niet. Ik vraag me af of de beste man wel heeft bestaan."

Er zijn nu meer afvalligen die dit soort kritische vragen over de traditie stellen. Net als Ibn Warraq hebben ze de morele verontwaardiging over Mohammed ingeruild voor fundamentele twijfel over de overgeleverde ontstaansgeschiedenis van de islam. Sinds een aantal jaren discussiëren ze met elkaar op de Arabischtalige website www.ladeenion1.blogspot.com. Daarbij besteden ze ook aandacht aan theorieën die de zogeheten revisionistische westerse islamologen de afgelopen decennia hebben ontwikkeld, en die een compleet ander beeld geven van de historische ontwikkeling van de islam. Zo staat er op de website een samenvatting van het boek 'Die dunklen Anfänge', een meertalige bundel van artikelen van vooral Duitse maar ook andere westerse islamgeleerden. Dat boek dateert van 2005 en er zijn sindsdien al de nodige vervolgbundels verschenen, maar die zijn nog niet in het Engels vertaald en daardoor buiten bereik gebleven voor veel Arabieren en andere moslims.

De kernboodschap van die wetenschappelijke artikelen, waaraan Trouw uitgebreid aandacht heeft besteed, is dat de overgeleverde ontstaansgeschiedenis van de islam dateert van eeuwen na de beschreven gebeurtenissen en bovendien niet in overeenstemming lijkt te zijn met archeologische gegevens, zoals opschriften op gebouwen, graffiti in bergen en muntopschriften. Oeroude koranhandschriften laten allerlei tekstvarianten zien, terwijl volgens de traditie de tekst letterlijk uit de mond van Mohammed is gekomen en door zijn volgelingen perfect is overgeleverd.

Belangrijk ook is de vaststelling dat de islam zich in een geleidelijk proces van eeuwen heeft ontwikkeld, mogelijk vanuit niet-orthodoxe varianten van het christendom of jodendom. In de traditie daarentegen komt de islam als een donderslag bij heldere hemel, niet als een product van een historisch proces maar als een plotselinge radicale breuk in de geschiedenis.

Moslimatheïsten maken gretig gebruik van deze bevindingen en roepen hun voormalige geloofsgenoten uitdagend toe dat eindelijk maar toch de juiste wetenschappelijke interpretatie van de Koran tot stand is gekomen, nota bene dankzij ongelovige westerse geleerden. Ze wijzen op de stelling van Christoph Luxenberg, dat de Koran alleen valt te begrijpen als je rekening houdt met sterke invloeden op de tekst van het Aramees, destijds een belangrijke cultuurtaal in het Midden-Oosten en verwant aan het Arabisch. De atheïsten drijven verder de spot met beweringen in orthodox islamitische kringen als zouden allerlei ontdekkingen van de moderne natuurwetenschappen al terug te vinden zijn in de Koran.

Er is best veel aan te merken op wat de site allemaal beweert, maar het blijft een doorbraak dat zulke theorieën, eens volstrekt taboe, nu openlijk worden besproken.

Het verschijnsel beperkt zich niet tot het anonieme internet. In de Arabische wereld waren er ook voor de revoluties al auteurs, die, soms in romans en soms in verhandelingen, de overgeleverde verhalen kritisch durfden te benaderen. Juist in deze tijd van omwentelingen krijgen ze alle ruimte van moedige uitgevers die vasthouden aan hun beleid, ondanks de verkiezingsoverwinningen van islamisten. De strijd om de 'moslimziel' is nog lang niet gestreden.

En het onderzoek van de revisionistische islamologen, dat vroeger eerder op een liefhebberij van vooral westerse geleerden leek, blijkt ineens tastbaar maatschappelijk belang te krijgen in de moslimwereld zelf.

Celstraf voor atheïsten
Atheïsten hebben het vooral moeilijk in moslimlanden, maar niet daar alleen.

Dat blijkt uit een begin februari verschenen rapport van de internationale humanistische organisatie IHEU.

In diverse landen kregen atheïsten celstraffen wegens uitlatingen op Facebook en Twitter. In Indonesië kreeg Alexander Aan 2,5 jaar, een Tunesische rechtbank veroordeelde twee jonge atheïsten, Jabeur Mejri en Ghazi Beji to 7,5 jaar, in Turkije moet de atheïst Fazil Say voor de rechter verschijnen wegens blasfemische tweets. In Egypte kreeg de atheïst Alber Saber drie jaar.

De zeventien jaar oude Egyptenaar Gamal Abdoe Massoed kreeg dezelfde straf wegens godslasterlijke cartoons op Facebook, zijn landgenoot Bishoy Kamel moet zes jaar zitten, ook wegens spotprenten op Facebook.

Over de Saoedische journalist Hamza Kahsgari is sinds februari vorig jaar niets meer vernomen. Hij plaatste kritische tweets over Mohammed, probeerde te vluchten naar Nieuw-Zeeland maar bij een tussenlanding in Kuala Lumpur pakten de Maleisische autoriteiten hem op. Ze stuurden hem terug naar zijn geboorteland.

In het christelijke EU-land Griekenland moet Philippos Loizos voorkomen wegens bespotting van het geloof in wonderen, op Facebook.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden