'Ongelijkheid begint al bij de geboorte'

De ongelijkheid in rijkdom zal in ontwikkelde landen blijven toenemen, zegt de Franse econoom Thomas Piketty, want kapitaal groeit sneller dan de economie. Het Theologisch Elftal vraagt zich af: Hoe erg is ongelijkheid?

HENK LEEGTE

In de bijbelse opvatting is ongelijkheid een dimensie van alle leven. Het is de keerzijde van menselijke vrijheid, de schaduwkant van de bonte schoonheid van de werkelijkheid. Je moet niet proberen het te verklaren, je moet wel proberen eraan te werken.

De Bijbel geeft geen antwoord op de vraag waarom er ongelijkheid is en de een geluk heeft en de ander pech. De beroemde gelijkenis van Jezus over de knechten en de talenten heeft ongelijkheid als thema. Hun meester gaat een jaar op reis. Aan de eerste knecht geeft hij vijf talenten, aan de tweede twee en aan de derde een. De eerste twee knechten gaan handel drijven. Ze boeken winst. Als hun heer na een jaar weer thuiskomt heeft de eerste knecht van de vijf talenten tien gemaakt, en de tweede van de twee talenten vier. Maar de derde heeft het aan hem toevertrouwde ene talent begraven en er niets mee gedaan.

Die derde knecht vertegenwoordigt een bepaald mensentype. Ze hebben een houding van: 'Ik sta wel op de wereld. Maar kijk eens naar die anderen, ze hebben zo veel meer in huis. Mijn ouders hebben alle reden om in mij teleurgesteld te zijn en ik ben dat zelf ook. De talenten die ik mee heb gekregen stellen te weinig voor om er wat mee te ondernemen.' Die derde knecht begraaft niet alleen zijn talent maar ook zichzelf. Behalve verongelijkte jaloezie speelt bij hem nog een diepere vraag: 'Wordt er wel van me gehouden? Ben ik wel geliefd? Mag ik er wel zijn?' In de gevangenis tref je vaak mensen die worstelen met die vragen. Ze doen denken aan de derde knecht van de gelijkenis.

Ongelijkheid begint bij de geboorte. Het maakt een enorm verschil of iemand hartelijk welkom is op de wereld of dat hij eigenlijk te veel is of, ook erg, iemand anders had moeten zijn. De boodschap van de gelijkenis is: 'Jij mag er zijn. Jij mag iets met de talenten doen die God aan jou heeft toevertrouwd. Je mag op je leven vertrouwen. Het gaat er niet om hoeveel talenten je hebt meegekregen maar wat je ermee doet.' Mensen die weten dat ze geliefd zijn hebben iets extra's wat ze aan anderen kunnen geven. Een kerkelijke gemeenschap biedt daarvoor mogelijkheden. In een gemeente heb je mensen die niet veel kunnen geven. Zij zijn de ontvangers. Anderen hebben genoeg extra, materieel of emotioneel, om ervan te kunnen geven aan die 'ontvangers'. Ik zie dat ook geregeld echt gebeuren. Fout kan het gaan wanneer beter bedeelden denken dat hun talenten hun eigen verdiensten zijn. Dat zet de deur open voor arrogantie.

De Franse schrijver Saint-Exupéry laat een voorbeeld zien van een uitzonderlijk talent. Ergens liggen stapels stenen. Voorbijgangers zien er alleen dat in: stapels stenen. Maar de bouwheer ziet iets anders: de kathedraal die je van die stenen kunt bouwen. Saint-Exupéry biedt, als hij dat beeld uitwerkt, ook troost aan mensen met minder talenten. In de gewelven zijn kleine steentjes verwerkt, die aan de buitenkant onzichtbaar zijn maar wel essentieel om het gebouw overeind te houden. Aan mensen die twijfelen aan hun talenten en zelfs aan hun recht om er te mogen zijn, kun je zeggen: 'Ook jij bent een onderdeel van de grote kathedraal'."

(Henk Leegte is doopsgezind predikant)

ALJA TOLLEFSEN

Ik was nieuwsgierig naar oplossingen die Piketty zou voorstellen, maar die geeft hij nauwelijks. Hij is beleefd, wil niet het kapitalisme afschaffen of de marktwerking buitenspel zetten. Het blijft bij wat belasting-ingrepen en andere voorstellen voor nivellering.

Zo gek is het niet om wat te doen aan de verschillen want ze zijn inderdaad groot. Natuurlijk hebben mensen een materiële prikkel nodig, verschillen hebben een functie. Maar de grens is bereikt wanneer rijken automatisch rijker worden, niet door wat ze presteren, maar enkel omdat ze al rijk zijn.

Zelf hecht ik meer waarde aan immateriële rijkdom. Een goed contact met je kinderen vind ik daar een voorbeeld van. Er zijn overeenkomsten tussen materiële en immateriële rijkdom. Voor beide moet je hard werken en heb je ook geluk nodig. En beide kunnen jaloezie oproepen, ook immateriële rijkdom kan dat. Als je bijvoorbeeld een goed huwelijk hebt, hoor je soms aan kleine opmerkingen dat er wel eens mensen jaloers zijn.

De politiek houdt zich vooral bezig met de verdeling van materiële rijkdom. Het is onaanvaardbaar wanneer mensen buiten hun schuld het einde van de week of maand niet halen. Je hoort dat van vrijwilligers bij voedselbanken. Je hoeft geen bijbelgeleerde te zijn om aan te voelen dat dit niet de bedoeling van het Evangelie kan zijn. Die mensen kunnen er vaak zelf niets aan doen. Behalve geluk bestaat er ook domme pech. Lang geleden was er in mijn parochie in Engeland een vrouw die in grote financiële nood was geraakt. Haar man bleek kapitalen te hebben verbeld aan sekslijnen. Ze raakten hun huis kwijt, er kwam een scheiding en zij bleef achter met twee jonge kinderen. Ze is er bovenop gekomen, mede door hulp vanuit de kerk. Gemeenteleden ontdekten dat ze uit schaamte niet meer naar de diensten kwam.

Het onderscheid is niet absoluut, er kan ook in materiële rijkdom een gevoelsmatig immaterieel element meespelen. Voor mij is een auto een voorwerp dat me van punt A naar punt B brengt. Maar voor iemand anders kan een auto een enorme gevoelswaarde hebben, die ik niet meer begrijp. Bij het inparkeren reed ik een keer een deuk in een nieuwe sportwagen. Vervelend natuurlijk, maar ik was toch wel verbaasd toen de bestuurster in huilen uitbarstte. Ik zal dat in zo'n situatie nooit zeggen, maar ik dacht het wel: 'Wat een armoede'. Dat je zo van slag kunt zijn van een deuk in je auto'. Ben je dan niet een slaaf van je rijkdom?

Natuurlijk moet je niet de drive weghalen bij ondernemers. Dat zou idioot zijn. Maar er ontstaat wel een probleem als er geen rem meer is, als de maat weg is. Neem die vorige president van Oekraïne, Janoekovitsj. Hij bleef maar stelen en met dat geld betaalt hij nu de separatisten. Zo'n man hoort van niemand meer dat er nog andere waarden zijn dan geld, of hij wil dat niet meer horen. Als pastor zeg ik dan dat het goed is om af en toe een kerk te bezoeken, waar je soms iets hoort over jouw zwakke plek en waar je, als de diaconie om geld vraagt, er even bij stilstaat dat er nog andere dingen zijn dan jouw eigenbelang."

(Alja Tollefsen is priester in de anglicaanse kerk)

theologisch elftal

Smalbrugge De Korte - Jansen - Kalsky Leegte - Van Vlastuin - Klapheck Tollefsen - Van der Graaf Borgman - Nissen

'Wat een armoede', dacht ik. 'Dat je zo van slag kunt zijn van een deuk in je auto'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden