Ongebroken na 43 jaar eenzame opsluiting

Albert Woodfox vlak nadat hij is vrijgelaten. Beeld ap

Hoe overleef je 43 jaar in bijna totale afzondering? Er zijn niet veel mensen die erover mee kunnen praten, maar Albert Woodfox wel. Hij zat meer dan vier decennia in een Amerikaanse isoleercel van anderhalf bij tweeënhalve meter, en kwam vrijdag eindelijk vrij. Ongebroken.

Vanzelf ging dat niet, vertelde hij aan de Britse krant The Guardian, die hem als eerste mocht interviewen. Woodfox had veel moeilijke momenten, bijvoorbeeld toen zijn moeder overleed en hij niet naar haar begrafenis kon. En er was een periode van drie jaar waarin hij leed aan extreme claustrofobie. Als hij ging liggen had hij het gevoel dat hij stikte - waardoor hij jarenlang zittend sliep.

Het zijn verschijnselen die bekend zijn uit wetenschappelijk onderzoek dat naar eenzame opsluiting is gedaan, en dat uitwijst dat mensen maar zeer moeizaam kunnen functioneren zonder sociaal contact. Een beroemd Amerikaans onderzoek uit 1951 moest na een paar dagen afgebroken worden omdat de proefkonijnen er emotioneel aan onderdoor gingen. In sommige gevallen kregen ze al binnen uren last van angst, extreme emoties en hallucinaties.

15.000 dagen
Woodfox bleef 15.000 dagen overeind, ook al zat hij 23 uur per dag vast en ook al was hij zelfs alleen en geboeid tijdens het luchten. Het grootste deel van zijn gevangenschap zat hij in een cel met tralies, waardoor hij in ieder geval beperkt kon communiceren met lotgenoten. Dat was niet altijd een pretje of zelfs maar mogelijk: sommige gevangenen konden niet anders dan in foetushouding op hun bed liggen en sloten zich af van elke communicatie, anderen konden niet anders dan schreeuwen. "Kapot gaan kan zich op talloze manieren in een individu manifesteren", zei Woodfox tegen The Guardian.

Zijn eigen manier om te overleven was om betrokkenheid te blijven voelen bij de buitenwereld - door minstens twee uur per dag kranten en tijdschriften te lezen, en door documentaires en nieuwsprogramma's te kijken op het tv'tje dat hij in zijn cel mocht hebben. Zijn brein in conditie houden was zo even belangrijk, zo niet belangrijker dan fysiek op orde blijven. "Ik beloofde mezelf dat ze me niet zouden breken, dat ze me niet gek zouden maken."

Wat hielp was dat Woodfox al een maatschappelijk bewustzijn had voordat hij in zijn cel in Louisiana terechtkwam (wegens een gewapende roofoverval). Vlak ervoor was hij actief geworden voor de Black Panther-beweging, de militante organisatie die streed voor zwarte burgerrechten. In de Angola-gevangenis (gelegen op een voormalige plantage en vernoemd naar het herkomstland van de slaven die daar werkten) heerste begin jaren zeventig nog rassensegregatie en Woodfox verzette zich daartegen door voorlichting te geven aan zijn medegevangenen.

Toen een gevangenisbewaarder werd vermoord kreeg Woodfox de schuld in de schoenen geschoven, samen met medepanter Herman Wallace. Samen verdwenen ze in de isoleer (Wallace overleed enkele jaren geleden, drie dagen nadat hij vanwege vergevorderde kanker was vrijgelaten), samen besloten ze er psychologisch niet aan onderdoor te gaan. "Terwijl de jaren verstreken, probeerden we onszelf te blijven verbeteren en te motiveren. We zorgden ervoor dat we ons altijd betrokken bleven voelen bij wat er in de maatschappij gaande was - zo wisten we dat we nooit zouden opgeven."

Albert Woodfox komt de Angola-gevangenis in Louisiana uit, geflankeerd door zijn broer. Beeld EPA
Een schets die Woodfox' medegevangene Herman Wallace van zijn isoleercel maakte. Beeld Trouw

Trump hielp
De laatste maanden was het zo Donald Trump die Woodfox hielp om zich door het leven te slaan. In afwachting van een nieuwe rechtszaak over de moord op de cipier (de derde inmiddels) zat hij nu in een totaal afgesloten ruimte, met een zware metalen deur. Maar via de media kon hij de opkomst van de populistische Republikeinse presidentskandidaat volgen, en zich er boos over maken - ongezondere emoties buiten de deur houdend.

"Donald Trump heeft het systematische racisme van Amerika blootgelegd", zei hij tegen de Guardian. "Hij speelt in op de slechtste kanten van mensen, hij moedigt ze aan om zelfzuchtig te zijn en de dingen alleen door hun eigen ogen te bekijken."

Woodfox kwam vrij doordat hij een zogenaamde plea deal sloot met justitie - een gedeeltelijke schuldbekentenis in ruil voor vervroegde vrijlating. Aan moord bekende hij geen schuld. "Ik ben onschuldig. Het feit dat ik een eerste en tweede keer veroordeeld ben, heeft meer van doen met racisme in het Amerikaanse justitiële systeem dan met schuld of onschuld."

De jaren die hem nog resten wil Woodfox dan ook gebruiken om dat systeem te veranderen, te beginnen met het afbouwen van de wijdverbreide toepassing van isolatie bij gevangenen. In de VS zitten op enig moment 100.000 mensen in afzondering, sommigen jarenlang. Ter vergelijking: in Nederland mag een gevangene maximaal 14 dagen in isoleer zitten.

Langdurige isolatie wordt door mensenrechtengroeperingen en door de Verenigde Naties een vorm van martelen genoemd. Dat is ook de mening van Woodfox: "Het is het kwaad. Eenzame opsluiting is de meeste martelende ervaring die een mens kan ondergaan in de gevangenis. Het is een straf zonder einde."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden