Ongebreideld kapitalisme spreekt niet meer vanzelf opinie

Na de val van de Muur leek kapitalisme de enige weg naar een werkbare economie. Die droom ligt sinds de kredietcrisis in duigen.

Toen de drie Chief Executive Officers van Chrysler, Ford en General Motors de bedeltocht naar Washington met de eigen jet maakten, vergeleek een lid van het Amerikaanse Congres hun gedrag met het betreden van de gaarkeuken in jacquet met hoge hoed. Na het gesprek met de politici mocht het drietal aanzitten bij CNN. „Wie van u gaat zijn private jet verkopen om het eigen bedrijf aan kapitaal te helpen?”, vroeg de gespreksleider. Alle handen bleven laag.

De bedrijfslevensstijl van de captains of industry is natuurlijk allang bekend. Antwoorden op vragen daarover werden lang voor zoete koek geslikt. Nog maar kort geleden werden zorgen over krankzinnige topinkomens, bonussen en premies –verdiend met het schuiven met geld– weggehoond. Ongelijkheid zit in het kapitalisme ingebakken; dat is nu eenmaal de prijs voor massaal brood op de plank’, zo luidde de repliek.

Toch is die socialistische optie niet terug. De hele geschiedenis van perestrojka in Oost-Europa heeft bewezen dat centraal geleide productie tekortschiet in productiviteit. Handhaving daarvan vergt meer en meer politieke onderdrukking. Dat loopt een keer vast op massaal verzet.

Maar wat kennelijk wel weer terugkomt op de agenda, is die heilloze cocktail van staat en markt die onder meer de geschiedenis van de Nederlandse scheepsbouw kenmerkte. Sinds de parlementaire enquête daarnaar weten we dat dit niet anders is dan omgekeerde alchemie: van goud lood maken. Toch is dat precies waar in Amerika de autoindustrie om vraagt: schuif staatsgeld ongericht naar het bedrijfsleven. Het Congres blijkt er evenwel niet in te trappen.

Met ’gemengde economie’ wordt dan ook allang iets anders bedoeld: een staat die voor delen van de productie een eigen eindverantwoordelijkheid neemt, en die niet alleen juridisch maar ook economisch de grondslagen legt voor een gezonde markteconomie. Dat model staat al zo’n dertig jaar onder druk: ’minder staat, meer markt’ was het devies. Eén van de thans te leren lessen is dat al die privatisering van diensten die niet voor niets onder publieke verantwoordelijkheid plachten te vallen, niet vanzelf goed uitwerkt. Veel privatisering ging gepaard met toenemende inkomensongelijkheid. Dat heeft het sociaal-cultureel klimaat danig bedorven.

De sociaal-economische cultuur moet de ordening dragen van het produceren, distribueren en consumeren van goederen en diensten. Karl Marx zag ooit de structuur van de ondernemingsgewijze productie als het hoofdprobleem. De beroemde Oostenrijkse econoom Joseph Schumpeter wees juist op het culturele draagvlak. Het kapitalisme, zo meende hij, zou niet ten onder gaan aan zijn falen, maar aan zijn succes. Dit type van economische orde vergt nu eenmaal wederkerige oprechtheid in de verhouding tussen burgers en overheid en onbaatzuchtige zorg in de persoonlijke verhoudingen. Maar het louter streven naar eigen gewin en het herleiden van alle waarde tot geld zou op den duur ook de menselijke verhoudingen aantasten en zo leiden tot massale belastingontduiking, corruptie en ’ieder voor zich’ gedrag.

Zoekend naar de diepere achtergronden van de kredietcrisis, stuit je al snel op ’Schumpeteriaanse’ kanten: leven voor en vanuit het consumeren, inkomenseisen die zich hoegenaamd niet verhouden tot de enorme schaarste in de wereld, aantasting van de publieke maar ook de bedrijfsmoraal. Opnieuw in beeld komt ook de grondslag van de onderneming. ’Zij is haar eigen eigenaar’ meenden wij zo’n veertig jaar geleden, Maar de hedgefondsen hebben die illusie van vermaatschappelijking van het bedrijfsleven compleet onderuit gehaald. Maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) blijkt het kapitalisme niet het beoogde menselijk gezicht te kunnen geven.

De positieve kant van de kredietcrisis is dat ’vermaatschappelijking’, vermindering van sociaal-economische ongelijkheid, ’consuminderen’ en sociale bescherming als een mensenrecht opnieuw op de agenda staan. De rollen zijn omgedraaid: niet het ’zeuren’ over ongelijkheid en asociaal economisch gedrag is nu sneu maar juist het omgekeerde: die lofprijzing van het ongebreidelde kapitalisme, dat sinds de Reagan-Thatcher jaren over ons werd uitgebazuind.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden