Ongeboeid, het witte wolkje, alles wijst op een executie

Voor het eerst foto's opgedoken van standrechtelijke executies door militairen in Nederlands-Indië

Wie de drie mannen zijn die worden neergeschoten, is niet bekend. En ook over de identiteit van de doden in de greppel valt niets te zeggen. Onduidelijk is ook waarom ze werden geëxecuteerd. Alle onbeantwoorde vragen ten spijt, als ze een paar jaar eerder waren gevonden hadden de foto's uit het album van soldaat Jacobus R. zeker een plek verdiend in het fotoboek Koloniale Oorlog 1945-1949. Dit moeten de eerste beelden zijn van executies, zo denken experts.

Toen de historici René Kok en Erik Somers (beiden verbonden aan het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie) samen met foto-historicus Louis Zwiers het fotoboek een paar jaar geleden samenstelden, hadden zij alles wat te vinden was in het boek verwerkt. "Verslagen over standrechtelijke executies in Nederlands-Indie waren er wel, maar beeld was er niet", zegt Kok.

De historicus twijfelt niet over de plek waar de nu gevonden foto's zijn genomen. De twee foto's die de Volkskrant gisteren als eerste toonde zijn genomen in Nederlands-Indië. De fotograaf moet op ongeveer drie meter van de plek hebben gestaan, zo denkt Kok, en de foto's zijn op dezelfde plek genomen. Anders dan bij het Britse leger was het volgens Kok Nederlandse soldaten in die tijd niet verboden voor eigen gebruik foto's te maken. Het Nederlandse leger had zelf camera's bij zich, maar beeld van dit soort executies zou het oplettende oog van de censuur niet gepasseerd zijn. Dat zou ook een verklaring zijn voor het feit dat er wel veel verhalen, maar geen foto's over gewelddadigheden zijn waarbij het Nederlandse leger was betrokken.

In een eerste reactie noemt militair historicus Christ Klep de foto's authentiek. Dat de mannen niet geboeid zijn, duidt volgens hem op een standrechtelijke executie, het voltrekken van een straf zonder een proces. Klep denkt dat het witte wolkje dat voor het drietal hangt het gevolg is van een kogel die inslaat in de greppelwand. Ook de greppel zelf is een indicatie dat het hier gaat om een executie. Datzelfde geldt ook voor de houding van de Nederlandse militair die hurkt in de greppel. Mogelijk dat die, volgens Klep, kijkt of een slachtoffer nog leeft. Het geweer wordt nog met beide handen vastgehouden.

Collega-historicus Kok wijst niet alleen naar de twee foto's om de authenticiteit vast te stellen, het is ook de context, het album met meerdere foto's, die de theorie van de executie onderschrijft.

De vondst van de fotoalbums, opgevist door een ambtenaar van het gemeentearchief van Enschede uit een vuilcontainer, komt op een moment dat er sterk wordt geroepen om een nieuw onderzoek naar de politionele acties tussen 1945 en 1950.

Vorig jaar werd ook een schadevergoeding toegekend aan slachtoffers van executies in de Javaanse kampong Rawagade. Op een klacht over standrechtelijke executies op Zuid-Celebes moet door de staat nog een antwoord worden geformuleerd.

De komende weken zal zeker door historici nog nadrukkelijk gekeken worden naar de beelden. Informatie halen bij de man die stelselmatig Jacobus R. wordt genoemd, is er niet bij. Deze getuige van de liquidatie is inmiddels al overleden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden