Onenigheid over oorlogsdoden herdenken is al zo oud als de oorlog zelf

Het terrein van het voormalige Kamp Westerbork in Hooghalen, waar in juni de vluchtelingenwandeling zou zijn. Beeld EPA

Een in juni geplande wandeling voor vluchtelingen vanuit Westerbork werd deze week afgelast nadat er bedreigingen waren geuit. Telkens weer botsen de opvattingen als het gaat over de vraag hoe om te gaan met het oorlogsverleden. Twee experts over de discussie rond het herdenken.

De ernst van de Holocaust met zijn ongehoord gruwelijke vernietigingskampen en miljoenen vermoorde mensen is zo heftig, dat hij niet met andere ellende vergeleken kan worden. Westerbork was het doorgangskamp van de ruim 100.000 joden uit Nederland die door de nazi’s naar de kampen werden gestuurd. De overgrote meerderheid werd vermoord. Uitermate disrespectvol om die plek in juni als startpunt te nemen voor een solidariteitswandeling voor hedendaagse vluchtelingen.

Dat is, kort samengevat, de redenatie van de groep mensen die zich verzette tegen de medewerking van Westerbork aan de Nacht van de Vluchteling, zegt historicus Kees Ribbens, senior onderzoeker bij het Niod en tevens bijzonder hoogleraar populaire historische cultuur en oorlog aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.

“Als je allerlei ander leed naast dat van de Holocaust gaat leggen, heb je ook de angst dat de ernst en diepte van wat de nazi’s hebben aangericht, verdampt. Zo van: het was een van vele historische ongerechtigheden in de geschiedenis. Zo zou de Holocaust uiteindelijk weggerelativeerd kunnen worden.”

Twee sporen

Het zijn argumenten die Ribbens in de kringen van het Centraal Joods Overleg, koepelorganisatie van verschillende joodse organisaties, hoorde tegen de organisatie van de Nacht van de Vluchteling. In die jaarlijks terugkerende nacht, zo werd onlangs aangekondigd, zouden dit jaar eenmalig wandelaars van Hooghalen bij Westerbork naar Groningen lopen om aandacht te vragen voor de internationale vluchtelingenproblematiek.

Het Herinneringscentrum Westerbork zelf werkte juist graag mee aan dit initiatief. Ribbens: “Herinneren gaat voor de voorstanders van de wandeling over twee sporen: terugkijken naar de historie en tegelijk zien hoe we in het heden voorkomen dat iets dergelijks nog eens gebeurt. Dat doortrekken naar het heden maakt herdenken van het verleden voor hen extra zinvol.”

Het debat over de Nacht van de Vluchteling woedde zo heftig dat er ernstige bedreigingen aan het adres van de organisatoren en de deelnemers kwamen. Deze week werd de wandeling vanuit Westerbork om die reden afgelast, na overleg met de politie, meldden de organisatoren.

Uit welke hoek de intimidatie komt, is nog niet bekend. Het CJO verwerpt de bedreigingen, maar blijft wel bij haar aanvankelijke standpunt, maakte het in een tweet duidelijk. Daarin stelt dit orgaan dat het beter was geweest als de organisatoren zelf tot inkeer gekomen ­waren.

Gevluchte joden

Ribbens zelf vindt de angst voor verwatering van de herinnering aan de Holocaust door vergelijkingen met de actualiteit ‘best navolgbaar’. “Wel vaker worden er vergelijkingen gemaakt met de Holocaust, die niet altijd relevant zijn, vind ik. Bijvoorbeeld als in het onderwijs pesten in verband wordt gebracht met de Holocaust. Dat gaat wel heel ver, er zitten wel heel erg veel stappen tussen. Daar moet je voorzichtig mee zijn.”

Maar, vindt Ribbens, een vergelijking met de actuele vluchtelingenproblematiek is wel degelijk relevant. Kamp Westerbork werd voor de oorlog gebouwd om uit Duitsland gevluchte joden op te vangen. “Het was de reden waarom Westerbork mee wilde doen aan de wandeling. Ik zie dat als een legitieme keuze.”

Kranslegging in Kamp Westerbork in 2015, zeventig jaar na de bevrijding. Beeld ANP

Het is niet de eerste keer dat bij een herdenking van de Tweede Wereldoorlog een link wordt gelegd met de actuele vluchtelingenproblematiek, reageert onderzoeker Ilse Raaijmaker van Arq Kenniscentrum Oorlog, Vervolging en Geweld, op deze affaire. Zij schreef vorig jaar ‘De stilte en de storm’ over het herdenken van de Tweede Wereldoorlog sinds 1945.

Drieduizend kruisen

Theoloog Rikko Voorberg kondigde in 2017 aan tijdens de Dodenherdenking op 4 mei in Amsterdam drieduizend kruisen te willen plaatsen om omgekomen vluchtelingen te herdenken. Ook toen ontstond veel ophef. Uiteindelijk zag hij af van de actie vanwege alle commotie.

Onenigheid over herdenken is al zo oud als het einde van de oorlog, zeggen Raaijmakers en Ribbens. Het memorandum, zoals de richtlijn voor de Dodenherdenking heet, schreef vlak na de oorlog voor dat alleen de verzetsstrijders en omgekomen militairen werden herdacht. Pas in 1966 werden joden aan het memorandum toegevoegd, vijf jaar nadat Indië- en Koreaveteranen onderdeel van de herdenking waren geworden. Raaijmakers: “Geregeld zijn felle debatten gevoerd over de vraag: wie herdenken we? Wie is slachtoffer, wie is dader? Moeten we bijvoorbeeld Duitsers betrekken? Eerst was de opvatting: nee, dat zijn daders. Maar later kwam de nuancering: ­Nederlanders stonden lang niet ­allemaal aan de goede kant, in de oorlog.”

Indië-veteranen

Ook de discussie over daders en slachtoffers zie je tegenwoordig terug, zegt zij. “Indië-veteranen staan ook op de Dam, maar voor sommigen zijn zij dader van oorlogsellende. Ook daar is elk jaar debat over.”

Toch worden morgen op honderden plekken in heel Nederland de oorlog en de Holocaust herdacht. Raaijmakers denkt dat die heftige debatten bijdragen aan grote belangstelling om te herdenken. “Ik vind het ook mooi. Wij zijn een vrij en democratisch land en iedereen mag uiteindelijk herdenken wat hij wil.”

Lees ook:

Het was de wens van verzetsman Rudi Jansz: eerst Nederland vrij, daarna Indonesië

Het oorlogsverleden van zijn Indische vader Rudi loopt als een rode draad door het leven van zoon en muzikant Ernst Jansz (Doe Maar). Hij was een van vele verzetsmensen in Nederland die sterke banden had met Nederlands-Indië. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden