Ondoorgrondelijke, hersenloze vlinders

Het is zomer, ja u zag het ook. De tuin zit vol vlinders, die ik op geen enkele manier weet te classificeren. Dus kan ik u niet vertellen of de 'oostelijke vos' die Jelle Reumer afgelopen zaterdag zo mooi in Trouw beschreef, erbij zit. Reumer schreef een fascinerende zin: 'Vlinders hebben weliswaar een simpel zenuwstelsel, maar zoiets als hersenen ontbreekt volledig en slim zijn ze dus niet.' Toevallig weten wij precies wat deze diertjes bespaard is gebleven, maar je vraagt je wel af hoe zij, hersenloos, door hun dag heen komen. In de vraag van de sportjournalist: 'Wat gaat er door ze heen?' Hun motoriek is voor ons ondoorgrondelijk. Dat heb je met veel insecten, dat je hun bewegingen eigenlijk alleen maar kunt zien als verplaatsing, niet als uitdrukking van een plan of een gevoel. Bij vlinders trouwens een opvallend slordige manier van verplaatsen, want het lijkt wel alsof ze maar wat heen en weer fladderen als willoze stukjes flinterdun papier.

Robert Graves schreef daar een mooi gedicht over, dat ik grofweg voor u vertaal.

Raar vliegen.

De vlinder, een koolwitje, (dat oprecht dwaze in zijn manier van vliegen), gaat nu niet meer leren, 't is echt te laat, hoe je dat rechtuit moet doen. Toch heeft hij - niemand die het zo goed weet als ik - een haarscherp gevoel voor hoe je niet moet vliegen. Hij zwenkt al gissend van hier naar hier, met God en hoop en zonder hoop. Zelfs de immer zwenkende zwaluw kan niet zo mooi raar vliegen.

Graves probeert vergeefs te doorgronden wat de vlinder kan bezielen in zijn bewegingen. Vliegt hij met hoop, met God, of in hopeloosheid? Het lijken allemaal vergeefse veronderstellingen. Redenerend vanuit onze eigen anatomie zou je willen zeggen dat vlinders op hun ruggenmerg leven. Dat wil zeggen dat hun reactie op hun omgeving valt te vergelijken met onze reactie op een pijnprikkel in een vinger. Je hebt je hand allang weggetrokken voordat je denkt: au - pijn - wegwezen daar! Die terugtrekbeweging wordt op laag niveau geregeld. Dat wil zeggen: de zenuwimpuls reist van vinger naar ruggenmerg en steekt vandaar meteen over naar de bewegingszenuwen om de terugtrekking in gang te zetten. Het is een reflex. Voor een weloverwogen beweging (neuspeuteren, pianospelen) bevinden zich geen programma's in het ruggenmerg. Dan moet je hogerop naar die miljarden neuronen in de schedel. Daar liggen programma's voor fietsen, praten, slikken, aanwijzen, lopen, zwemmen etc. En daar ligt ook de mogelijkheid om je af te vragen óf je wel wilt gaan fietsen, praten, slikken aanwijzen, zwemmen of lopen. We gaan er van uit dat vlinders dit type overweging (doorvliegen of hier even neerstrijken?) niet kennen omdat ze er geen bedrading voor in huis hebben. En die hebben ze niet in huis, omdat ze het ook zonder het vermogen om te wikken en te wegen prima redden.

We denken wel dat vlinders pijn ervaren, omdat ze nare prikkels vermijden. Kijk maar eens naar hun reactie op uw naderende hand. Daar zie je ook meteen het verschil tussen dier en plant. Alles wat je kunt bedreigen is dier. En je kunt een dier bedriegen, omdat het zich uit de voeten kan maken. Juist omdat een geranium geen stap kan zetten heeft het geen zin haar te benaderen met dat nijdige 'Ksssst!' waarmee u de kat van de buren de tuin uit krijgt. Planten hebben de wendbaarheid niet die samengaat met gevoelsleven. Ze voelen niet, want ze kunnen niks doen met hun gevoelens.

Fernando Pessoa heeft een radicale mening over dit vragende om ons heen kijken naar planten en dieren. Hij schreef:

Wat weet de rivier hiervan en de boom? En ik, die niet meer ben dan zij, wat weet ik ervan? Telkens als ik naar de dingen kijk en denk aan wat de mensen ervan denken Lach ik zoals een koele bergbeek klatert over stenen.

Want de enige verborgen zin der dingen Is dat ze geen enkele verborgen zin hebben. Het is 'vreemder' dan alles wat vreemd is, Vreemder dan de dromen van alle dichters En de gedachten van alle filosofen, Dat de dingen werkelijk zijn wat ze lijken te zijn en dat er niets te begrijpen valt.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden