onderzoek

Onderzoekers: Innen van belasting is in gevaar

Tjibbe Joustra en Hans Borstlap tijdens de presentatie van hun conclusies over het functioneren van de Belastingdienst. Het werk van de fiscus is volgens hen in gevaar. Beeld ANP

Het werk van de Belastingdienst is in gevaar, concluderen twee topambtenaren die de afgelopen maanden onderzoek deden. De organisatie opereert te veel op eigen houtje. Hans Borstlap, één van de onderzoekers, typeert de 'diep ingesleten cultuur' als: "Stoor ons niet, wij halen iedere dag één miljard euro binnen voor de staat."

De mankementen kwamen in het najaar aan het licht toen bij een reorganisatie veel meer mensen mochten vertrekken dan verantwoord was om het werk te doen. Voor de vormgeving van de vertrekregeling werd geen toestemming gevraagd aan de politieke leiding van de Belastingdienst, staatssecretaris Eric Wiebes (VVD).

Hoe is dat mogelijk, vroeg de Tweede Kamer in oktober? Wiebes was ook verrast. Hij zat vijf weken met de top van de Belastingdienst te vergaderen die hem niets vertelde. Hij vroeg daarom een onafhankelijk onderzoek door Borstlap (voormalig lid van de Raad van State) en Tjibbe Joustra (ex-secretaris generaal en nu voorzitter van de Onderzoeksraad voor veiligheid).

De conclusies van Borstlap en Joustra zijn hard. De continuïteit van de Belastingdienst is in gevaar geweest en dat kan in de toekomst weer gebeuren als er niets verandert. Er zijn geen aanwijzingen dat de overheid hierdoor nu al geld is misgelopen. "De Belastingdienst staat aan de basis van de overheidsfinanciën", zegt Joustra. "Dat de dienst zo functioneert is niet te tolereren."

Informele cultuur

Er is 'een gebrek aan regie en tegenspraak' en de top van de organisatie staat te ver af van de werkvloer. De cultuur is informeel. De onderzoekers merkten dat bij hun onderzoek: gespreksverslagen kwamen moeilijk op tafel, er stond niet in wie er aanwezig waren of ze waren niet goedgekeurd. De manier waarop besluiten worden genomen, worden gecontroleerd en uitgevoerd, moet verbeteren, stellen zij.

De onderzoekers wijzen geen schuldige aan. Maar hun kritiek gaat in eerste instantie naar de ambtelijke top van de Belastingdienst en het ministerie van financiën. Die hadden de problemen aan de staatssecretaris moeten melden, maar Wiebes had ook meer vragen kunnen stellen.

Wiebes meende een paar jaar geleden dat de Belastingdienst moet veranderen: minder formulieren controleren en meer data analyseren op een slimmere manier belastingfraudeurs worden gepakt. Dat vraagt om ander personeel. Daarom zouden geleidelijk 5000 mensen (van in totaal 30.000 medewerkers) mogen vertrekken zouden er 1500 mensen met andere capaciteiten weer worden aangenomen. Maar de uitvoering van deze regeling liep uit de hand: te veel mensen melden zich aan en de verkeerde mensen wilden weg. De richting van de verandering die Wiebes wil is goed, zeggen de onderzoekers, maar het moet gecontroleerd gebeuren, zodat het werk doorgaat.

Er zijn inmiddels maatregelen genomen om de continuïteit van de Belastingdienst veilig te stellen, schrijft staatssecretaris Wiebes in een reactie op het rapport aan de Tweede Kamer. Eerder al stelde hij de dienst 'onder curatele' en kwam er een nieuwe directeur. Die moet er voor zorgen dat er weer wordt geluisterd naar het ministerie van financiën. Er worden dit jaar 140 extra mensen aangenomen om de Belastingdienst draaiende te houden. Wiebes onderschrijft de aanbevelingen van Borstlap en Joustra.

Hoe een reorganisatie uit de hand liep:

29 januari 2014 Staatssecretaris Frans Weekers stapt op. Hij krijgt fraude bij het uitkeren van toeslagen niet onder controle. Goedwillende burgers krijgen te laat hun geld.

4 februari 2014 Eric Wiebes, voormalig consultant bij McKinsey, en wethouder in Amsterdam wordt staatssecretaris.

20 mei 2015 Wiebes wil de Belastingdienst veranderen: geleidelijk 5000 mensen laten vertrekken en 1500 werknemers met andere kwalificaties aannemen. De directie gaat met de vakbonden praten over een ontslagregeling.

18 april 2016 Eerste signalen dat er een te grote uittocht dreigt door een riante vertrekregeling.

14 september 2016 De reorganisatie kost geen 648 miljoen maar valt ongeveer 70 miljoen euro duurder uit. Dat komt doordat niet 5000 mensen zich voor een vertrekregeling melden maar 7820. Die vertrekken overigens niet allemaal: naar schatting 5500 in een periode van vijf tot zeven jaar.

13 oktober 2016 Wiebes erkent tegenover de Tweede Kamer dat de reorganisatie 'een onbeheerst proces' is.

13 januari 2017 Hans Leijtens stapt op als directeur van de Belastingdienst. Hij was nog maar ruim een jaar in dienst.

20 januari 2017 Wiebes benoemt een nieuwe directeur: Jaap Uijlenbroek.

27 januari 2017 Borstlap en Joustra trekken harde conclusies over de cultuur bij de Belastingdienst.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden