Onderzoek wethouders / De baantjesmachine

Het aantal wethouders per gemeente vertoont steeds grotere verschillen. Rotterdam en Den Haag hebben er al acht. „De wethoudersdichtheid neemt in veel plaatsen erg toe, alleen vanwege de politieke werkelijkheid.”

Overzicht van alle aantallen: www.trouw.nl/burgemeesters

Het was Arjen Konijnenberg, voorlichter bij de Vereniging Nederlandse Gemeenten, al opgevallen: burgemeester Wim Deetman van Den Haag raakte na de laatste verkiezingen delen van de geijkte burgemeestersportefeuille kwijt. Den Haag kreeg zoveel wethouders dat internationale betrekkingen en communicatie naar een van de medebestuurders werden overgeheveld. Voor Deetman bleef orde en veiligheid over. „De omvang van het stadsbestuur wordt een politieke keuze.”

Na de laatste gemeenteraadsverkiezingen in maart van dit jaar lijken de verschillen in omvang van gemeenten groter dan ooit. Neem Dordrecht, een stad met nog geen 120.000 inwoners. De stad wordt bestuurd met zeven man: een burgemeester en zes wethouders. ,,Minder kan echt niet”, zegt de plaatselijke wethouder. Maar het kan wel: Eindhoven heeft 209.000 inwoners, en maar vijf bestuurders. Politicoloog André Krouwel: ,,Alles boven de vier bestuurders is het resultaat van politieke onderhandelingen. Gemeenten nemen dan op grond van de verkiezingsuitslag een wethouder erbij. Niet omdat dat nodig is. Het is onderdeel van de baantjesmachine.”

Nu na de verkiezingen van maart alle colleges van B & W in functie zijn, blijkt uit onderzoek van Trouw dat het aantal wethouders in een kwart van de gemeenten is veranderd. In 71 gemeenten kwam er een wethouder minder. En in 46 gemeenten kwam er een wethouder bij. In twee gemeenten kwamen er zelfs twee wethouders meer. „Het wordt tijd dat er goed onderzoek wordt gedaan naar het optimale aantal wethouders”, zegt Jaap van den Berg, onderzoeker bij het Centrum voor Lokaal Bestuur. „Vier wethouders voor Haarlem, dat vind ik echt heel weinig. En acht voor Rotterdam en Den Haag is ongehoord veel. Er zijn meer extremen.”

Er zijn gemiddelden, maar hoeveel wethouders een gemeente heeft, is een kwestie van kiezen. De officiële regels voor het aantal wethouders dat een gemeente mag hebben zijn nogal ruim. De Gemeentewet stelt dat het minimum aantal wethouders twee is, en verder geldt dat het maximum aantal wethouders twintig procent van het aantal gemeenteraadsleden mag bedragen. Werken de wethouders in deeltijd, dan is het maximum een kwart van het aantal raadsleden. Zo is het niet onreglementair dat de gemeente Stein, met 26.000 inwoners, vijf wethouders heeft aangesteld, maar ook niet dat de wat betreft inwonertal vergelijkbare gemeente Vught (25.000 inwoners) de stad met slechts drie wethouders bestuurt.

Ook de gemeente Buren in Gelderland heeft het recht aan haar zijde. In die gemeente, met iets meer dan 25.000 inwoners, kwamen dit voorjaar twee extra wethouders. Zo kwam het totaal in Buren op vijf wethouders en werd Buren de kleinste gemeente met het grootste aantal bestuurders. De meeste gemeenten met een vergelijkbaar inwonertal hebben of drie, of vier wethouders. Ook valt de gemeente Abcoude op: daar doen vier wethouders het werk dat in vergelijkbare gemeenten (rond de 9000 inwoners) door twee wordt gedaan.

Heeft een gemeente meer dan 100.000 inwoners, dan zitten er meestal zes wethouders. Zo is het in Amsterdam, waar veel taken zijn overgeheveld naar de stadsdelen. Ook Groningen, Apeldoorn, Leiden, Breda, Enschede, Zwolle, Emmen en Zoetermeer hebben zes wethouders. Allemaal gemeenten waar meer dan 100.000 mensen wonen. Maar ook Echt-Susteren heeft zes wethouders, terwijl er niet meer dan 33.000 mensen wonen.

En de gemeente Kampen lijkt nogal ruim in de bestuurders te zitten, met zes wethouders op 50.000 inwoners. Meer dan zes wethouders komt weinig voor. Utrecht (280.000) heeft er zeven, Den Haag (470.000) en Rotterdam (600.000) hebben er zoals gezegd ieder acht. In de laatste gemeente functioneren bij elkaar opgeteld ook nog 31 deelraads-wethouders.

Politicoloog André Krouwel gruwt van de grote gemeentebesturen die overal ontstaan. „De wethoudersdichtheid neemt in veel plaatsen erg toe, alleen vanwege de politieke werkelijkheid. De burger wordt er niet gelukkiger van. Het zijn te veel salarissen, en nu een kwart van de wethouders ook nog voortijdig opstapt: een heleboel wachtgelden. In mijn optiek is iedere gemeente te besturen met drie wethouders en een burgemeester: een voor orde en gezag, een voor de organisatie, een voor de economie en een voor sociale zaken. De rest is franje.”

Krouwel heeft als informateur in de gemeente Almere zijn model geprobeerd in de praktijk te brengen: Almere heeft nu vier wethouders en een burgemeester. ,,Dat gaat prima, terwijl Almere toch de achtste stad van Nederland is.”

Ook Haarlem kan met weinig toe. „Hoewel dat niet door principes, maar vooral door de verkiezingsuitslag is bepaald”, geeft Linda Lans, woordvoerder van de gemeente Haarlem, toe. ,,Er nemen drie partijen deel aan het college, waarvan de PvdA de grootste is. Dat moest zich vertalen in het aantal wethouders. Zo werd vier het ideale aantal. Hadden we met meer wethouders recht willen doen aan de uitslag, dan waren het er zeven geworden. Daartegen sprak het kostenaspect; Haarlem moet al behoorlijk bezuinigen, dan is een grote top immoreel. Onze burgemeester ging economische zaken doen. Of dat kon, hebben we nog wel moeten navragen, omdat wij ook onze bedenkingen hadden. Maar toen bleek dat een gemeenteraad ook tegen een burgemeester een motie van wantrouwen kan indienen, hebben we het gedaan.”

Lans ziet ook in andere gemeenten dat de burgemeester zich steeds meer als collega-wethouder gedraagt. „Hoe Opstelten in Rotterdam zich profileert met veiligheid, dat is meer iets voor een gekozen burgemeester.”

’Anders klopt het niet met de verkiezingsuitslag’

Overzicht van alle aantallen: www.trouw.nl/burgemeesters

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden