Onderzoek wandaden Indonesië en Nederland

De Bersiap was helemaal geen genocide en Indonesië hoeft zeker geen excuses aan te bieden, stellen Jeffry Pondaag en Tineke Bennema.

De discussie over de Bersiap (de periode waarin Nederlanders kort na de onafhankelijkheid van Indonesië in 1945 in de kampen werden aangevallen en vermoord) laait weert fel op in de media. Het bezoek van premier Rutte aan Indonesië leidde eind november tot verschillende onthullingen over wangedrag aan zowel Nederlandse als Indonesische zijde. De Amerikaanse historicus William Frederick zette de discussie op scherp in een interview met Trouw (18 november) waarin hij stelde dat er in Nederland te weinig aandacht is geweest voor de Bersiap en dat er zelfs sprake was van genocide. De groep Nederlanders die excuses van Indonesië wil, voelt zich inmiddels gesteund door Frederick.

Het bezigen van de term genocide is gevaarlijk omdat het de aandacht afleidt van de werkelijke gebeurtenissen en het debat zich concentreert op de semantiek. Wat lost de definiëring van de Bersiap als genocide op? Er valt bovendien veel tegenin te brengen.

Helse klus
In de eerste plaats was er geen sprake van doelgerichte acties tegen alleen de verzwakte Nederlanders die het kamp ternauwernood hadden overleefd. Frederick schrijft nota bene zelf dat ook Chinezen en Indo's het moesten ontgelden. Verder bevond de overgrote meerderheid van de Nederlanders zich in Nederland, dus alleen al vanwege dat kale feit zou genocide een helse klus zijn geweest. Ten slotte werden de acties uitgevoerd door rebellen, zonder steun van de regering onder leiding van de populaire Hatta en Soekarno en waren ze veelal ongeorganiseerd.

En dan is er nog een curieus feit: omdat Nederland de onafhankelijkheid van Indonesië op 17 augustus 1945 nog steeds niet officieel erkent, waren alle inwoners van het eilandenrijk, ook de rebellen, de facto en de jure Nederlanders. Inwoners van het Koninkrijk der Nederlanden. Nederlanders die excuses eisen, hebben pas enig recht van spreken volgens eigen normen als eerst de Indonesische Onafhankelijkheidsdag wordt erkend, maar dat willen ze niet. De Indonesische regering hoeft maar met een vinger naar de eigen Nederlandse rechtspraak te wijzen om excuses te weigeren. De Nederlandse groep is dus zeer selectief in zijn verontwaardiging. Om ons voor gezichtsverlies te behoeden, antwoordt de Indonesische ambassade in Nederland terecht liever helemaal niet.

Volgens veel Bersiap-overlevers is de periode in Nederland bewust verzwegen. Harde bewijzen zijn er niet voor. Laten we vooropstellen dat we het geweld dat de kampoverlevenden werd aangedaan verafschuwen. De familie van Bennema overleefde de aanvallen in Ambarawa maar net. Maar wij menen juist dat de verhalen van de Nederlandse remigranten die deze vreselijke tijd overleefden, mede het pad effenden voor oorlog tegen het onafhankelijke Indonesië (nogmaals: we noemden dit 'politionele acties' omdat het zich afspeelde op eigen grondgebied, vond men). Want Nederland leerde dat wat de rebellen onschuldige, zieke en opgesloten vrouwen en kinderen aandeden, lafhartiger en gewelddadiger was dan onze openlijke politionele acties.

Eigen aandeel
Deze verhalen hebben er mede toe geleid dat ons eigen aandeel in de dekolonisatie, de oorlogsmisdaden, onbespreekbaar werd. Dat die misdaden eufemistisch betiteld werden als 'excessen', zoals we ook eufemistisch spreken over 'acties'. En dat de oorlogsmisdaden van veteranen 'verjaard' werden verklaard, terwijl die eerder begane in de Tweede Wereldoorlog dat niet zijn.

Onze doofpot is gecompliceerd samengesteld. De Bersiap was wel degelijk bekend bij de politiek, minder bij het grote publiek wellicht, maar het beïnvloedde de tijdgeest enorm.

Het is de hoogste tijd dat deze ongelukkige discussies worden gestut door feiten, in plaats van aannames. Er wordt nu ineens gesproken van vele tienduizenden doden door de Bersiap; voorheen nam men aan dat dat aantal op 'enkele' duizenden lag. Slachtoffers van de Onafhankelijkheidsoorlog: tussen de 100.000 en 300.000. Dat zijn aantallen die schreeuwen om verduidelijking. Koloniaal verleden, Bersiap en dekolonisatie. Objectief onderzoek, wellicht met niet-Nederlanders en -Indonesiërs, voor een objectievere benadering is daarom dringend noodzakelijk. Voordat dat rond is, zijn excuses over de Bersiap op zijn zachtst voorbarig. Alle nabestaanden hebben recht op het hele eigen verhaal; met vingerwijzingen is niemand gebaat.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden