Onderwijs als wegwijzer?/Van les over doodstraf tot pakket over kauwgomprobleem

De auteur is leraar Nederlands geweest, ontwikkelaar van lesmateriaal en momenteel coördinator onderwijs van Amnesty International Nederland.

Het uur erna komt een groep hoogst verontwaardigde leerlingen mijn klas binnen. Met meneer X valt niet te praten. Belachelijk. Vrijheid van meningsuiting en we mochten niet eens een mond open doen. Noem dat maar democratisch.

De collega vertelde later hoe genoeg hij had van die onhandelbare klas. Hoe kun je nu fatsoenlijk lesgeven als ze hun mond nooit eens hielden? Je kon ze gewoon niet als volwassenen behandelen of verantwoordelijkheid geven want dan maakten ze er meteen een puinhoop van.

Verdwaald

In Trouw van 15 februari is een lezing afgedrukt van R. A. Steenbergen (voorzitter college van bestuur van hogeschool Windesheim) over de pedagogische opdracht van het onderwijs. Hij is er verlegen mee. Wat betekent die opdracht voor het onderwijs, en hoe moet een leerkracht daaraan vorm geven? Volgens Steenbergen zijn wij als samenleving verdwaald en kunnen daardoor - in mijn eigen woorden samengevat - van het onderwijs moeilijk verwachten dat het de juiste weg wijst. “Tal van maatschappelijke ontwikkelingen doen vragen rijzen, die niet meer eenvoudig zijn te beantwoorden met de vanzelfsprekende moraal die ons uit het verleden wordt aangereikt.” Als kern van de pedagogische opdracht ziet hij dat het opgroeiende kind leert kiezen voor de persoonlijke verantwoordelijkheid ten dienste van een samenleving waarin groei van de humaniteit centraal staat.

Rendement

Steenbergen ziet de dominantie van het economische denken als het grootste probleem. Het versterkt de roep om nut, efficiëntie en rendement van het onderwijs. Het beheerst ons maatschappelijk denken en daarmee het onderwijs in toenemende mate. Deze strijd beweegt zich de laatste jaren tussen 'back to the basics' en verder geen flauwekul en de school als opvoeder bij uitstek in een tijd dat het gezin het af laat weten en de normvervaging grootse vormen aanneemt. De school moet repareren waar 'de rest' het laat afweten. Daartussen zit de opvatting dat de school beide moet doen: leerlingen toerusten met voldoende kennis en vaardigheden en tevens bijdragen aan de ontwikkeling tot een volwaardig democratisch burgerschap. Bijdragen aan de opvoeding tot fatsoenlijke medemensen die goed kunnen participeren in deze complexe wereld. Humaniteit moet centraal staan, zegt Steenbergen. In de geest van de mensenrechten dus, zeg ik.

Degenen die hameren op efficiëntie en rendement en tevens vinden dat het onderwijs zich daarom verre moet houden van normen en waarden (indoctrinatie!) vergeten dat je met die opvatting ook een heel normatieve boodschap overbrengt. Namelijk dat normen en waarden blijkbaar niet belangrijk genoeg zijn. Dat is in de praktijk niet vol te houden. Geen normen en waarden, zijn ook normen en waarden. Hoe 'back to the basics' men ook wil gaan.

Om iets te bereiken van wat Steenbergen voorstelt, is het nodig dat de school een visie heeft. Als individuele docent begin je niks. Die visie en het pedagogisch klimaat bepalen de randvoorwaarden: hoe leerkrachten en leerlingen met elkaar omgaan. Het bepaalt de mogelijkheid van het leren, het voor-leven en het 'oefenen in humaniteit' en dat is essentieel.

Bij de vraag in hoeverre je via onderwijs iets kunt bereiken ten aanzien van de pedagogische opdracht spelen een hoop discussies. Dat je het niet in 'een apart lesje' doet is wel duidelijk. Het lijkt mij bijvoorbeeld goed mogelijk om leerlingen de dertig artikelen van de Universele Verklaring te leren. Dat is echter zinloos als ze vervolgens het onderliggende gedachtengoed volledig aan hun laars lappen. Soms heb je niks aan een zogenaamde waardevrije benadering. Of het nu gaat over asielzoekers, discriminatie, fascisme en racisme, drugs of vandalisme, leerlingen hebben informatie en kennis nodig om tot een eigen oordeel te komen. Dat is de basis voor een houding en mogelijk (toekomstig) gedrag.

Identiteit

Religie, politieke of pedagogische uitgangspunten zijn vaak richtinggevend voor wie 'ja' zegt tegen een opvoedende taak van het onderwijs: de identiteit van de school. “Elke school heeft een pedagogische opdracht!” Hoera. Allerlei keuzes zijn op basis daarvan te verantwoorden en de vrijheid van onderwijs laat daarvoor inderdaad veel vrijheid. De overheid bepaalt een aantal randvoorwaarden.

Mensenrechten bieden een in onze maatschappij vrij algemeen geaccepteerd waardepatroon. Dat maakt de rechten van de mens zeker geschikt als basis voor de eigen doelstellingen en pedagogische keuzes. Niet als een bijbel, maar om met collega's en leerlingen te 'onderzoeken' op bruikbaarheid en relevantie. Het biedt een kader waarbinnen beredeneerde keuzes gemaakt kunnen worden. Onderschrijving van de Universele Verklaring maakt dat het niet zomaar iets vrijblijvends mag zijn. Mensenrechten bieden een concept dat zou kunnen dienen als 'dragende kader van basiswaarden' waar onze samenleving volgens Steenbergen nu niet meer over beschikt.

Blijft de vraag wie zal zeggen wat bij een concrete invulling niet en wel belangrijk is? Zegt de directie of het bestuur hoe het moet? Of praten de leerlingen en ouders ook mee? Als normen en waarden en de pedagogische opdracht geen lesje apart zijn, hoe dan? Vakkenintegratie, projectonderwijs? Of moet de leraar maatschappijleer of godsdienst het maar regelen? Die vragen veroorzaken onduidelijkheden waardoor er in de praktijk van alle dag van de pedagogische opdracht (te) weinig terecht komt.

Steenbergen benadrukt dat de school gewoon een onderdeel van de samenleving is. De pedagogische opdracht moet niet verengd worden tot de school alleen. Het gaat om een ernstig maatschappelijk probleem. De pedagogische taak komt volgens mij zeker ook in het gedrang omdat de maatschappij een zeer groot aantal eisen stelt aan het onderwijs. We verwachten met ons allen wel heel erg veel. Een heleboel zakelijke kennis en praktische vaardigheden, maar ook les over aids, drugs, het milieu, de Derde Wereld. Zo komt er elk jaar wel een nieuwe educatie bij: ontwikkelings-, gezondheids-, consumenten-, verkeers-, grondrechten-, shoa-, vredes-, natuur- en milieu- en mensenrechteneducatie. Afhankelijk van 'de waan van de dag' moet de school aandacht aan weer iets 'maatschappelijk relevants' besteden. En voor je het weet heb je er weer een educatie bij.

Een voorbeeld: kort geleden laaide de discussie over de doodstraf op naar aanleiding van een CBS-enquête waarin vooral onder jongeren een sterke toename van het aantal voorstanders werd geconstateerd. En inderdaad: politieke partijen en diverse verontrusten pleitten er onmiddellijk voor om daaraan vooral op school aandacht te besteden. Repareren wat de maatschappij verprutst. Iets minder zwaar: onlangs ontvingen veel scholen een lespakket over het kauwgomprobleem en nog geen maand geleden wilde de politie speciale lessen over 06-11. Een kind had dat nummer enkele dagen achter elkaar zo vaak gebeld dat daardoor de echte noodgevallen er niet meer door kwamen.

Lesmateriaal

Als je alle wensen vanuit de maatschappij zou volgen is er geen lesprogramma te plannen. Geen lesmethode is zo flexibel dat daaraan kan worden voldaan. En er is simpelweg niet voldoende tijd voor. Wil je over maatschappelijk relevante, actuele onderwerpen les geven en een concrete invulling geven aan de pedagogische opdracht dan heb je goed lesmateriaal nodig. Amnesty International maakt daarom lesmateriaal. Iets dergelijks zal mutatis mutandis ook gelden voor bijvoorbeeld de Anne Frank Stichting, Unicef, Greenpeace, het Rode Kruis, Foster Parents Plan en al die anderen. Daaruit blijkt dat er door velen belang gehecht wordt aan een of andere vorm van invulling van de pedagogische opdracht.

Voor het onderwijs en zeker voor de individuele docent is het misschien wel lastig dat hij of zij moet kiezen uit zoveel. De maatschappij, de politiek, wij met ons allen kunnen niet ongelimiteerd onze wensen op het bord van de school leggen. Als we dat wel doen dan moeten we niet teleurgesteld zijn wanneer veel niet gerealiseerd wordt. En niet raar opkijken wanneer het onderwijs en de individuele docent gefrustreerd raken.

Ik onderschrijf Steenbergens visie dat naast de pedagogische opdracht juist het onderwijs een maatschappelijke opdracht heeft. Al was het maar om de samenhang en de beperkingen duidelijk te maken. Maar daarmee wordt de taak er niet eenvoudiger op.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden