Onderweg gaat ontzettend veel mis

Politici moeten verantwoording afleggen voor hun keuzes, dat is de kern van hun werk. En juist op dat punt laat de politiek veel steken vallen, zegt Klaas de Vries, lid van de Eerste Kamer voor de PvdA. Eerste van drie gesprekken met vertrekkende senatoren.

Na een indrukwekkende loopbaan in politiek en openbaar bestuur klinkt het antwoord van Klaas de Vries op de vraag wat hem zo gedreven heeft, en hoe hij het 42 jaar heeft volgehouden, bijna lachwekkend eenvoudig. "Ach, je wilt de samenleving een klein beetje mooier maken. Er is zoveel wat beter moet."

De Vries is geen man van grote woorden. Bevlogenheid is volgens hem een staat van opwinding met gevaarlijke kantjes. In de vele portretten die van hem in die ruim veertig jaar verschenen, wordt De Vries steevast als kritisch en relativerend afgeschilderd. Bekend is zijn uitspraak dat het goed is in een saai land te wonen; saaiheid is volgens hem het bewijs dat zaken behoorlijk geregeld zijn. "Mijn ambitie is het dit land nog saaier te maken", aldus De Vries in 1998 toen hij minister werd.

Dat was een kwart eeuw na zijn entree in de politiek. In mei 1973 werd De Vries beëdigd als lid van de Tweede Kamer voor de PvdA. Hij kwam in een tijd dat politiek en verbeelding bijna synoniemen waren. Nu hij vertrekt, 42 jaar later, wordt de politiek door menigeen juist gebrek aan fantasie en grote vergezichten verweten. De politiek zou zich in een crisis bevinden en dat zou bij uitstek gelden voor zijn eigen PvdA.

Dat ziet De Vries anders. Het is de samenleving die volgens hem crisisverschijnselen vertoont door de razendsnelle veranderingen. Daarom moet de politiek telkens nieuwe keuzes maken. De Vries: "Ik heb de introductie van de televisie nog meegemaakt. En kijk eens hoe internet de wereld binnen twee decennia volledig veranderd heeft." Hij vindt het dan ook onzin om Joop den Uyl een betere politicus te noemen dan welke PvdA-politicus van tegenwoordig dan ook. "Den Uyl was politicus in een volstrekt andere tijd. Hij zou zich nu totaal verloren hebben gevoeld."

De sociaal-democratie zou haar natuurlijke einde bereikt hebben en de emancipatie van de lagere klassen zou voltooid zijn. "Maar kijk nou eens om je heen", zegt De Vries. "Emancipatie is nooit voltooid. Je moet nieuwe antwoorden vinden voor nieuwe problemen. Akkoord. Maar het kompas dat je daarbij gebruikt, wijst nog steeds in de richting van eerlijk delen en solidariteit. De sociaal-democratie moet het kapitalisme beteugelen en macht beter verdelen. Zeker dat laatste zal nooit ophouden. Altijd zullen er mensen en groepen zijn die meer macht willen hebben ten koste van anderen. Neem de flexcontracten. Als minister van sociale zaken mocht ik de wet indienen die nog door mijn voorganger Ad Melkert was voorbereid. Doel van de wet: meer zekerheid voor mensen met flexibele arbeidscontracten. Het was een goede wet, maar de praktijk is in de twintig jaar sindsdien uit de hand gelopen. Zo moet je permanent bezien of macht goed verdeeld is."

Dat klinkt wel erg pover. Politiek als een permanent proces van vallen en opstaan.

"Klopt. Dat is onvermijdelijk om toch vooruit te komen. Politiek is niet ambitieloos. Er is gewoonweg geen blauwdruk of routekaart voor de doelen die je bereiken wilt. Die stip op de horizon is er wel degelijk. Maar er gaat onderweg ontzettend veel mis. De grootste fout die afgelopen decennia is gemaakt, is het vrijlaten van de financiële sector geweest. Natuurlijk moest er veel veranderen. Ook bij Labour in Groot-Brittannië. Die dreigden te verstikken in hun dogma's. De Derde Weg was daar wel begrijpelijk, maar heeft geen paal en perk gesteld aan het neo-liberalisme. Nu hoor ik weer in mijn partijkringen praten over de noodzaak van post-liberalisme. Bah! De sociaal-democratie heeft het niet nodig zich nader te definiëren."

Vooral de Paarse kabinetten worden voor het introduceren van dat neo-liberalisme verantwoordelijk gehouden. U was minister in het tweede Paarse kabinet.

"Ik geloof werkelijk niet dat Paars daar nu zoveel aan heeft bijgedragen. Ik herinner me een bizar voorstel dat de ministerraad bereikte om het drinkwater te privatiseren. Kan je nagaan! Zo'n basisvoorziening als drinkwater! Dat is dus afgeschoten. Ik heb zelf, samen met Hans Hoogervorst, de afspraak uit het regeerakkoord dat de uitkeringsorganen min of meer geprivatiseerd zouden worden niet uitgevoerd. Dat is gewoon het Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen, het UWV, geworden. Nee, over Paars bestaat volgens mij echt een onjuist beeld."

Verantwoording afleggen over je keuzes is volgens De Vries de kern van politiek bedrijven. Dat is er in de ruim veertig jaar dat hij deel uitmaakte van die wereld niet beter op geworden. De Vries: "Een typerend dieptepunt voor mij was het regeerakkoord tussen Balkenende en Bos in 2007. Daar werd tussen neus en lippen door geregeld dat er geen parlementair onderzoek zou komen naar de redenen om destijds politieke steun te verlenen aan de Amerikaanse inval in Irak. Hoe verzin je het? Een politieke afspraak om je niet te verantwoorden. Ik heb me daar niet bij kunnen en willen neerleggen.

"Ook in de PvdA is de verantwoording van politici aan hun leden er niet beter op geworden. Dat is tijdens het voorzitterschap van Felix Rottenberg begonnen. Die heeft de politieke discussie over nationale vraagstukken weggehaald bij de afdelingen en gewesten. Toen ik begon als Kamerlid ging je wekelijks naar afdelingsvergaderingen. Om je te verantwoorden voor je werk in Den Haag. We hadden een partijraad. Natuurlijk, daar zaten partijbaronnen in, maar wel partijbaronnen die zich vervolgens in hun gewest en bij de afdelingen dienden te verantwoorden.

"Nu draait het vooral om de leider en zijn team. Joop den Uyl was ook politiek leider, maar hij luisterde intensief naar zijn fractie en achterban. Die balans is volledig weg. De kandidaatstelling is gecentraliseerd, waardoor niemand de kandidaten nog kent. De meeste Kamerleden komen op de slippen van de lijsttrekker de Kamer binnen. Dat noemen we hier zonder blozen directe verkiezingen. Bij de volgende verkiezingen wordt een schrikbarend aantal weer vervangen door nieuw talent."

De gekozen politiek leider is niet alleen bij de PvdA in de mode gekomen. Die hoeft zich dan toch niet meer bij afdelingen of partijraden te verantwoorden?

"Het probleem van de gecentraliseerde macht speelt zeker niet alleen bij de PvdA. Kijk naar de formaties van kabinetten. Daar is de betrokkenheid van fracties en partijleden gemarginaliseerd. De politiek leider doet de onderhandelingen zo'n beetje in zijn eentje. Bij Wouter Bos in 2003 kreeg je een paar uur van tevoren te horen of je mee moest naar onderhandelingen, totaal onvoorbereid. Een fractie krijgt na afloop twee uurtjes de tijd om het onderhandelingsresultaat te bekijken. Het partijcongres mag een paar puntjes behandelen en klaar is Kees. Fractieleden, de kiezer, niemand wordt serieus meegenomen in het proces. Hoe kun je dan nog vertrouwen verwachten?"

Dan moet u bij de formatie van het huidige kabinet wel van verbazing uit uw stoel gevallen zijn. Daar kwam niet eens een onderhandelingsresultaat, maar werden een aantal punten uitgewisseld.

"Ik was stomverbaasd. Binnen enkele uren na het sluiten van de stembus werd in de media gemeld dat PvdA en VVD het samen moesten doen. Die hadden nu eenmaal een meerderheid. Kijk, ik heb niets tegen die samenwerking, maar het kan hooguit het eindresultaat zijn van een proces en niet het begin. Wat moeten die mensen die VVD stemden om de PvdA uit het kabinet te houden daar nu mee? Niemand legt hun uit wat er gebeurd is met de verkiezingsbeloften. Links en recht ruilen hun standpunten uit. Opnieuw: er wordt nauwelijks verantwoording afgelegd. Mensen zijn heus bereid met je mee te gaan als alles niet loopt zoals beloofd. Maar probeer tenminste aan te tonen dat je goed bent omgegaan met het vertrouwen dat ze jou hebben gegeven."

Alsof dat open onderhandelen altijd een succes is. U was erbij toen Den Uyl na maanden onderhandelen de conclusie moest trekken dat zijn verkiezingsoverwinning uiteindelijk een nederlaag in de formatie werd.

"Zeker, je kunt het ook overdrijven. En dat deden we toen absoluut. Maar het positieve aan die formatie is toch dat de kiezer toen zo bij alle gedoe betrokken was dat hij zelf de conclusie kon trekken dat een kabinet-Van Agt de enige resterende optie was. Ik zeg dat echt zonder ironie. Mensen laten meedenken in het proces. Verantwoording afleggen. Daar gaat het om en dat gebeurt veel te weinig."

Maar de drijfveer van Diederik Samsom en Mark Rutte - 'we moeten na al die jaren chaos een stabiele regering hebben'- was toch niet zo gek?

"Ach. Het resultaat is dat we nu naast de Tweede en Eerste Kamer een derde kamer hebben. Op het ministerie van financiën worden met oppositiepartijen deals gesloten. Nee, dit kabinet is echt te veel een optelsom van Kamerzetels en te weinig een inhoudelijke poging om gezamenlijk stevig beleid neer te zetten."

En met een minderheid in de Eerste Kamer. U was ooit voor opheffing van de senaat.

"Klopt. Maar als Eerste Kamerleden zelf hun afwegingen maken kan die Kamer in deze tijd van knellende regeerakkoorden heel nuttig zijn. Het is dan ook droevig om te zien dat fractievoorzitters uit de Eerste Kamer aan de overkant bij hun partijleiders instructies gaan halen. Tsja, als je dat doet, hef de zaak dan maar op. Bij de PvdA is zelfs in de statuten gezet dat ook fractieleden in de senaat gebonden zijn aan een regeerakkoord!

"Ik heb me dit jaar buitengewoon geërgerd aan de campagne voor de Statenverkiezingen. Die werden omgeturnd tot nationale verkiezingen. Rutte, Buma, Samsom, Dijsselbloem en Asscher, geen van allen verkiesbaar! Als de Eerste Kamer zoveel belangrijker is dan de Provinciale Staten, kies de leden dan ook rechtstreeks, zou ik zeggen."

Dat gaat toch geheid mis, twee Kamers met een direct mandaat van de kiezer?

"Dat is echt kletskoek van politicologen. Sorry hoor. Nu gaat het democratisch mis. Verkiezingen worden misbruikt en Rutte moet zijn problemen via de achterkamers oplossen. Nog meer fracties in de Eerste Kamer die naar de Tweede Kamer moeten pendelen. Doe dat toch via de democratische weg. Het is allemaal niet zo moeilijk."

Een bewogen loopbaan

Op 2 juni treedt de Eerste Kamer in nieuwe samenstelling. Dan eindigt de loopbaan van Klaas de Vries (72) in politiek en openbaar bestuur. Die loopbaan was lang en bewogen. In mei 1973 werd de jurist De Vries voor het eerst beëdigd als lid van de Tweede Kamer voor de PvdA. Hij deed onmiddellijk van zich spreken door in een interview met de Haagsche Post de Kamer te vergelijken met een vissenkom: 'Je tikt tegen het glas en alle vissen zwemmen verschrikt door elkaar, maar na een poosje is alles weer rustig.' Zijn eerste periode in de Kamer duurde tot 1988, waarin hij ook voorzitter was van de commissie die een parlementaire enquête uitvoerde naar subsidies in de woningbouw.

De Vries maakte in de Kamer vooral naam door zijn hardnekkige verzet tegen Amerikaanse kruisraketten op Nederlandse bodem ('in strijd met de Grondwet') en zijn belangstelling voor en uitspraken over de politieke en parlementaire cultuur in Nederland.

Na het Kamerlidmaatschap was De Vries hoofddirecteur van de Vereniging Nederlandse Gemeenten en voorzitter van de Sociaal-Economische Raad alvorens minister van sociale zaken en werkgelegenheid te worden in het tweede kabinet-Kok. Tijdens die kabinetsperiode stapte hij na het aftreden van Bram Peper over naar het ministerie van binnenlandse zaken. Als (mede-)informateur stond hij aan de wieg van de twee Paarse kabinetten in de jaren negentig.

In zijn tweede periode als Kamerlid (van 2002 tot 2006) was De Vries, na de verkiezingsstrijd om het partijleiderschap te hebben verloren van Wouter Bos, PvdA-woordvoerder asielbeleid. Hij kwam in die tijd soms hard in aanvaring kwam met de toenmalige minister Rita Verdonk.

In 2007 werd De Vries op een onverkiesbare plaats gezet voor de verkiezingen voor de Eerste Kamer. Het partijcongres zette hem echter op de derde plaats. De Vries was naast zijn werk als senator ook hoogleraar aan de Radboud Universiteit in Nijmegen met als leeropdracht 'De praktijk en cultuur van het Nederlandse parlement'.

030 gegevens, met 030 gegevens vet

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden