Ondervoed in het ziekenhuis

Een op de vijf ziekenhuispatiënten is bij binnenkomst al ondervoed. Wat kan het ziekenhuis doen om te zorgen dat ze aansterken?

Tonia Brouwer (64) weegt 110 kilo. Toch was ze ondervoed. Door twee teenamputaties en een openhartoperatie lag ze een half jaar in het ziekenhuis, waar ze onbedoeld dertig kilo aan gewicht verloor. "Ik was aan de zware kant, en dat ben ik natuurlijk nog. Maar evengoed was ik ondervoed. Ik kon gewoon niet meer eten. Ik was veel misselijk en dat ziekenhuiseten: gadverdarrie nog aan toe. Terwijl voedsel juist zo belangrijk is voor herstel."

Brouwer is geen uitzondering: 22 procent van de patiënten is al bij binnenkomst in het ziekenhuis ondervoed. Veruit de meeste ondervoede patiënten zijn ouderen, mensen met kanker en patiënten van de afdeling interne geneeskunde, zo blijkt uit de Nederlandse Prevalentiemeting Ondervoeding in Ziekenhuizen (NPOZ) die volgende week gepubliceerd wordt. Daarvoor is gebruik gemaakt van de gegevens van ruim 550.000 patiënten in 14 ziekenhuizen.

De NPOZ is een onderzoek van de Stuurgroep Ondervoeding en de Nederlandse Vereniging van Diëtisten. Sinds die stuurgroep tien jaar geleden werd opgericht, is de aandacht voor ondervoeding in het ziekenhuis flink toegenomen, zegt Hinke Kruizenga, projectleider bij de stuurgroep. "Het heeft dus wel wat opgeleverd." Kwam de diëtist vroeger vooral bij heel magere patiënten kijken, nu worden ook patiënten met een normaal of voller postuur gescreend. Ondervoeding is namelijk niet altijd te zien: een patiënt die onopzettelijk meer dan 10 procent gewicht verloor in een half jaar tijd, of meer dan 5 procent in de laatste maand, telt ook als ondervoed.

Verlies van eetlust

Aan de oorzaken van ondervoeding kunnen ziekenhuizen doorgaans weinig doen; de meeste patiënten verliezen thuis hun eetlust, spiermassa, gewicht. Dat kan komen door gebitsproblemen, bijwerkingen van medicijnen, psychologische problemen of een gebrek aan beweging, waardoor spieren verdwijnen. Wie dagenlang in bed ligt, kan zo een paar kilo kwijtraken.

Eenmaal in het ziekenhuis is het probleem ook niet een-twee-drie op te lossen. De gemiddelde patiënt wordt vier dagen opgenomen: in die korte tijd kun je een ondervoede zieke niet beter maken. "Met het korter worden van de opnameduur is de tijd om een patiënt te onderzoeken ook schaarser geworden", zegt Chris Mulder, hoofd van de afdeling maag-, darm- en leverziekten van het VUmc. "Mensen moeten van de ene arts naar de andere, waardoor ze ook weer minder kunnen eten."

De vraag is: hoe kunnen ziekenhuizen ervoor zorgen dat de patiënt in die vier dagen niet nog meer gewicht verliest, en liefst zelfs iets aansterkt? Dat is geen makkelijk te behalen doelstelling. In de meeste Nederlandse ziekenhuizen wordt het eten drie maal daags op vaste tijden geserveerd: de warme maaltijd tussen half twaalf en half twee bijvoorbeeld. Wordt het binnen een uur niet opgegeten, dan wordt het volle dienblad alweer weggehaald. Jammer voor de patiënt die dan net onder het scanapparaat ligt, of een afspraak heeft met de oncoloog.

Ook aan mevrouw Brouwers neus ging het voedsel meer dan eens voorbij. En als het wel kwam als zij op haar kamer was, had zij een ander probleem: "Ik kreeg dat ziekenhuiseten gewoon niet naar binnen." Dat ze niet zelf kon bepalen wanneer ze at, vond ze vervelend. "Om half acht kreeg je de eerste boterham, en dan om half twaalf weer. Als liggend patiënt heb je dan nog geen honger hoor. Het eerste wat je zegt is: "Ik hoef niet."".

Het vaste stramien van ontbijt-middageten-avondmaaltijd mag ook van Kruizenga op de schop. Zij is wel enthousiast over het experiment van Medisch Spectrum Twente (MST) in Enschede, waar de centrale keuken voor het hele ziekenhuis volgend jaar wordt vervangen door aparte keukens op elke verdieping. Die gaan à la carte eten serveren op flexibele tijden: als het de patiënt uitkomt, vóór of na zijn onderzoek elders in het ziekenhuis. Met een tablet kan hij zijn eigen menu samenstellen.

Dat ziekenhuizen als het MST in een dergelijk experiment investeren, verheugt Kruizenga "In deze tijden van bezuinigingen is het heel makkelijk om te korten op eten. Maar dat kan niet. Voeding is een van de belangrijkste medicijnen die er zijn. En wanneer patiënten lekker en gezond eten voorgeschoteld krijgen, zullen ze thuis ook meer op hun voeding letten."

Aan het eten zelf kan dus nog van alles verbeteren, aan de informatieoverdracht tussen artsen ook. De ziekenhuisdiëtist heeft in die vier dagen maar beperkt invloed op de gezondheid van de patiënt. Maar ze kan wel proberen in kaart te brengen wat de patiënt precies mankeert, wat de oorzaak is van zijn gewichtsverlies en hoe hij kan aansterken. Die informatie moet ze voverdragen aan de ziekenhuisarts, en later aan de huisarts. Kruizenga vindt dat het daar nogal eens fout gaat. "Na die paar dagen is de huisarts verantwoordelijk voor de ondervoede patiënt. Ziekenhuizen moeten het niet afschuiven op hem of haar, maar de huisarts begeleiden. Er moet meer samenwerking zijn, dat is de grote uitdaging voor het ziekenhuis."

Behandelplan

Volgens Mulder zou het goed zijn als diëtisten mee gaan helpen met het opstellen van het behandelplan voor ondervoede patiënten, en op een zelfde manier geschoold worden als medisch specialisten. "Om de ondervoeding in ziekenhuizen aan te pakken, moeten we die slag nu maken."

Mevrouw Brouwer is de ondervoeding nog niet helemaal te boven. Van de ziekenhuisdiëtiste mag ze absoluut niet afvallen. Die heeft de zorg voor haar daarom overgeheveld naar een beroepsgenoot in Uithoorn. Deze helpt haar nu met het samenstellen van haar dagmenu. "Zodat ik het toch naar binnen krijg. En het goede eten kies: groente, vlees en aardappelen. Geen kroketjes meer."

Het ziekenhuis Medisch Spectrum Twente gaat à la carte koken voor zijn patiënten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden