Ondersteboven aan het kruis

Met maar liefst vier dagen herdacht de katholieke kerk tot 1960 de voornaamste onder de apostelen, de rots op wie Christus zijn kerk zou bouwen. Daarvan was en is het feest van Petrus en Paulus op 29 juni het meest bekend, maar ook op 22 februari wordt Sint Petrus-Stoel gevierd.

Volgens de traditie zouden beide apostelen op een en dezelfde dag, in het jaar 66 of 67, in Rome de marteldood gestorven zijn. Paulus door het zwaard, Petrus aan het kruis.

In de kunst wordt Petrus meestal ondersteboven aan het kruis hangend voorgesteld, met zijn hoofd naar beneden. Hij zou zich onwaardig hebben geacht om op eenzelfde manier aan zijn einde te komen als Christus, zijn Heer. Dit verhaal van de deemoed van Petrus gaat terug op een apocrief geschrift van rond het jaar 200 en lijkt aan de fantasie ontsproten. Een dergelijke vorm van kruisigen zou een eenmalig novum hebben betekend en de Romeinse rechtsspraak stond er niet om bekend dat zij zich door veroordeelden de wet liet voorschrijven.

Een tweede feestdag, Sint Petrus-Banden op 1 augustus, werd in 1960 afgeschaft. Aan dit feest lag de wonderbaarlijke ontsnapping van Petrus uit de gevangenis ten grondslag. In het twaalfde hoofdstuk van De Handelingen der Apostelen staat beschreven hoe Herodes Petrus in het gevang wierp en met twee kettingen liet vastbinden. In de nacht voordat hij voor de koning zou worden voorgeleid, verscheen hem een engel die de kettingen om zijn handen verbrak en hem ongezien naar buiten wist te leiden. Een van deze kettingen zou in de vijfde eeuw door keizerin Eudoxia geschonken zijn aan de San Pietro in Vincoli in Rome. Deze kerk zou ook een keten van Petrus' gevangenschap in Rome onder Nero in haar bezit hebben.

Tot de achtste-eeuw bleef het feest van 1 augustus een lokale gelegenheid, daarna verspreidde het zich over Europa. Vooral Noord-Brabant kent een hoge concentratie Petrus-Banden-parochies. Een verklaring voor dit opmerkelijke fenomeen laat nog op zich wachten.

Tot voor kort stonden op de heiligenkalender ook nog twee cathedra-feesten: 18 januari Sint Petrus-Stoel te Rome en op 22 februari Sint Petrus-Stoel te Antiochië. In beide steden heeft de apostel, naar alle waarschijnlijkheid, het bisschopsambt bekleed. Sinds 1960 zijn beide feesten samengetrokken en wordt op 22 februari de overdracht van het herdersambt aan Petrus herdacht.

Met de feestdagen op 22 februari en 29 juni waren opmerkelijke volksgebruiken verbonden. In België, met zijn meer dan tweehonderd Sint-Pieterparochies, waren het vooral de Vlaamse vissers die hun patroon vereerden met zee-wijdingen. Bij onze zuiderburen werden aan de vooravond van 29 juni ook grote vuren aangelegd ter herdenking van het zonnewendefeest dat in de meeste andere landen op Sint Jan (23 juni) gevierd werd en vooral in Scandinavië nog altijd in ere wordt gehouden. 22 februari gold als het begin van de lente en boven de rivieren werd dat gevierd.

In Friesland en de kop van Noord-Holland staken de jongeren vuren aan of deden zich te goed aan speciale pannenkoeken. In Grouw trok Sint Pieter als Sinterklaas door de straten en in Drenthe werd een balspel gespeeld ter ere van hen die dat jaar in het huwelijk waren getreden. Het was ook de dag waarop het nieuwe landbouwseizoen van start ging. Nieuwe pachters werden aangesteld, oude moesten voor 12 uur 's middags hun huis verlaten hebben, wat met feestelijkheden gepaard ging. En op de Friese eilanden monsterden de zeelieden zich aan.

In Brabant en Limburg zijn hier nauwelijks sporen van terug te vinden. Om duistere redenen begon de lente hier kennelijk wat later. Knechten en meiden werden pas op 1 maart in dienst genomen: 'Op den eerste Mert, moeten de booien op den herd, anders zijn ze de kost niet werd', zei men in Esch onder Den Bosch.

Wouter Prins is conservator van het Museum voor Religieuze Kunst in Uden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden