column

Ondernemers moeten zichzelf leren zien als volgers

Foto ter illustratie Beeld ANP
Foto ter illustratieBeeld ANP

‘De moderne onderneming drijft steeds verder af van wat mensen waardevol vinden.’ In een zakenkrant als Het Financieele Dagblad verwacht je zo’n kop niet snel.

Aan het woord is Jaap Winter, ‘iemand die behoort tot de Nederlandse bestuurselite,’ aldus de krant. Als advocaat bij een prestigieus kantoor begeleidde hij jarenlang bedrijfsovernames. Nu adviseert hij bestuurders en commissarissen, en onlangs nam hij afscheid als bestuursvoorzitter van de VU. Over de heisa die daar de afgelopen jaren is ontstaan gaat het FD-interview niet. Wel over Winters opmerkelijke kijk op het hedendaagse bedrijfsleven.

Hoewel: opmerkelijk? Gefronste wenkbrauwen bij een fabriek die verplaatst wordt naar een lage-lonenland en een dorp achterlaat waarin de helft van de bevolking van diezelfde fabriek afhankelijk was, hebben we vaker gezien. Klachten over aandeelhouders die alleen maar winstcijfers eisen zonder rekening te houden met andere ‘stakeholders’ zijn al decennia en – als we Marx in gedachten houden – minstens anderhalve eeuw oud. ‘Er is constante druk om te “leveren”, elke maand, elk jaar opnieuw’, aldus Winter, ‘ook al ontwricht het gezinnen, samenlevingen en het milieu.’ Je meent het! – zou menige lezer van deze krant verzuchten.

Kloof

Maar opmerkelijk is dat die geluiden nu ook in ‘de Nederlandse bestuurselite’ hoorbaar worden, zo moet de redactie van Het Financieele Dagblad hebben gedacht. Ik denk dat ze daarin gelijk heeft en er is geen reden om daar cynisch over te doen. Sterker nog: ik vermoed dat de kloof die de Winter aanwijst tussen de logica van de strikte bedrijfseconomie en die van de samenleving al veel langer bestaat in de ziel van menige bestuurder en bedrijfsleider. Menige CEO heeft óók kleinkinderen om wie hij zich zorgen maakt en dat reikt verder dan het dividend van zijn bedrijf. Geesteszieke Gordon Gekko’s en hun ‘greed is good’ bestaan – maar ze zijn gelukkig tamelijk uitzonderlijk.

Waarom is het geluid van Winter uitzonderlijk voor iemand die nog middenin de hitte van bestuur en bedrijf staat? Over late bekeringen heb ik het niet: mensen die, eenmaal met pensioen, op hun carrière terugkijken en vragen: wat heb ik allemaal gedaan – of zelfs aangericht? Sommige tycoons of politici weten er op gevorderde leeftijd alsnog de media mee te halen maar veel heb je daar niet aan. Praten achteraf is een stuk minder effectief dan nadenken wanneer dat nog effect kan sorteren. Waarom handelen al die bestuurders daar dan niet naar? ‘Financieel is [wat zij doen] allemaal verstandig,’ aldus Winter, ‘maar past het bij wat je thuis aan je kinderen vertelt over waar het leven over gaat, wat er echt toe doet?’

Misleidend

Kennelijk laten ook leidinggevenden de onafhankelijke geest waarop ze zich zo trots beroepen bepalen door de vanzelfsprekendheden van hun professionele omgeving. Ook zij zijn ‘volgers’, in de terminologie waarmee de filosoof Kees Vuyk vrijwel op hetzelfde moment in NRC-Handelsblad de ‘gewone Nederlander’ beschreef. Die Nederlander is niet iemand die vanuit het niets zijn eigen bestaan vormgeeft. Hij is niet ‘creatief’ en geen ‘ondernemer’. Vrijwel alles wat hij doet wordt bepaald door wat hem wordt voor-gedaan en wat hij na-doet. Zijn bestaan staat haaks op de ideologie van autonomie en originaliteit waartoe hij door het moderne denken zo misleidend wordt opgeroepen. Misleidend, want – zo schreef de Frans-Amerikaanse denker René Girard al een halve eeuw geleden – imitatie en ‘mimesis’ zijn de werkelijke kern van wat mensen in beweging brengt.

Kees Vuyk doet daar niet smalend over. Integendeel, hij zingt de lof van de ‘volger’ – die misschien helemaal niet strijdig is met het ‘ondernemerschap’ waarmee hij hem contrasteert. Want ook ondernemers volgen massaal de mentaliteit en gewoonten in hun eigen beroepssfeer. Ze maximaliseren winst en maken desnoods halve dorpen brodeloos, omdat dat nu eenmaal tot het ondernemerschap behoort. Goede redenen zijn daar altijd wel voor te vinden; de schoorsteen moet tenslotte roken. Maar wanneer iedereen roept dat hij op een bepaalde manier roken moet, wordt die manier al snel onontkoombaar – ten koste van wie hardnekkig blijft volhouden dat ‘greed’ niet per se ‘goed’ hoeft te zijn.

Jandoedel

Misschien is dat de even hoopgevende als onthutsende boodschap die Winter aan de ondernemer te geven heeft. Veel te gemakkelijk denkt die een creatieve out-of-the-box-denker te zijn, terwijl hij alleen maar de gemeenplaatsen van zijn kaste volgt. Laat hij zich bewust zijn van zijn eigen conformisme. Alleen wie in zichzelf de ‘volger’ erkent kan misschien ooit tot ándere gedachten komen.

Bijvoorbeeld dat de ‘gewone samenleving’ bestaat uit net zulke volgers als hijzelf. En dat de neoliberale ideologie die van iedere mens een ‘ondernemer’ wil maken - creatief, weerbaar en louter voor zijn eigen belang verantwoordelijk - in werkelijkheid die samenleving verwoest. Een scherpzinnige ondernemer onderkent in zichzelf de jandoedel die ook maar doet wat anderen hem voor-doen en voor-zeggen. In bestuurs- en leiderskringen zou dat inzicht pas echt een omwenteling betekenen.

Lees hier meer columns van Ger Groot.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden