ONDERNEMER & CHRISTEN

Giessen, in het land van Heusden en Altena, staat tot Hak als Aalsmeer tot bloemenveiling of Beverwijk tot Hoogovens. Iedereen heeft er wel een keer bij Hak gewerkt of kent iemand die er werkt. “Weet jij dat nog? Had opa Henk Hak nu zeven of acht kinderen? En die Elie, die ze hier de filosoof noemen, was dat nu de zoon of de broer van oude Henk? Waarom ze Elie de filosoof noemen, is een raadsel. Hij woonde in Wassenaar, dat weet ik wel. En hij was altijd bezig met boeken. Misschien was hij wel de enige die geen ondernemer werd.”

Schiet een willekeurige inwoner van Giessen aan op straat of in cafeteria De Knust voor de poort van conservenfabriek Hak en de verhalen over de familie komen los. Het zijn de echo's van het verleden, grotendeels vervormd door de tijd. “Weet jij nog hoe dat zat met die zoon van Henk, heette die niet Jan? En kwam die niet om bij dat bombardement? Hij zat in ieder geval in het verzet en de familie hielp joden en anderen aan een onderduikadres. Een heel sociale familie, meneer, en ze hebben wat met Israël. Maar ook met Turken. Toen ze die in de fabriek haalden, gingen ze altijd met eten naar het Turkenhuis. Die mannen zaten daar natuurlijk zonder hun familie. En ik denk dat het oma Hak was, die de Turken verzorgde. Maar Bep Hak deed ook altijd veel aan liefdadigheid. Echte ondernemers zijn het, ze hebben allemaal een bedrijf, maar ze zijn niet te beroerd om anderen te laten meedelen.”

De meeste Giessenaren herinneren zich als de dag van gisteren de verkoop van het familiebedrijf Hak aan het voedselconcern CSM. 'U moet de groenten van Hak hebben', de reclame met Marine Bijl, komt sinds 1992 niet meer van de familie Hak. In het jaar van de verkoop werden de familieleden rijker, maar niet alleen zij. “1992 was een goed jaar voor de middenstand in Giessen, vooral voor de autodealers”, weet de Giessenaar. Iedereen die bij Hak werkte of gewerkt had, mocht meedelen in de verkoop. Omdat Hak door de ondernemerslust van de familie én de inspanningen van het personeel groot was geworden.

Vier broers en een zuster leidden Hak in het laatste jaar van de onafhankelijkheid. Nu is nog één telg uit het geslacht Hak in de top van het bedrijf werkzaam: Henk, de zoon van Jos. De kleinzoon van oude Henk dus, de man die aan het begin van deze eeuw door het Land van Heusden en Altena trok met aardappelen en groenten. Zoon Wim gooide in de jaren twintig sinaasappelen en eieren op de bakfiets en de stap naar kruidenier was gezet. Tot de jaren zestig had de familie Hak kruidenierszaken in Dussen, Werkendam en Giessen.

De bescheiden keten van Hak-winkels vormde een mooie opstap voor het eigen productiebedrijf. De telgen Hak experimenteerden na de Tweede Wereldoorlog wat af in hun keukens. Van vrijwel elk artikel dat over de toonbank ging, werd een Hak-variant bedacht: van kersen op sap tot likeuren en van boenwas tot afwasmiddelen. Vruchten op sap en appelmoes werden, wat nu genoemd zou worden, de 'kernactiviteiten'. Op 14 november 1952, het laatste jaar van de voedselrantsoenering, werden de huis-, tuin- en keukenmiddelen vervangen door machines en de NV Conservenfabriek H. C. Hak was een feit. Tien jaar later, bij de opening van de brug over de Merwede, verpakte Hak al 38 verschillende groenten- en fruitsoorten in glas en blik.

De brug over de Merwede ontsloot niet alleen het relatief geïsoleerde Land van Heusden en Altena, maar is achteraf gezien voor Hak ook de poort naar de wereld gebleken. De grondstoffen voor Hak komen al lang niet meer uit de directe omgeving. De haricots verts worden in Kenia verbouwd en achter glas gezet. De zurkel en de venkel komen uit België, de vruchten uit Griekenland en Italië, de bonen uit de Verenigde Staten en Canada en de appels uit heel Europa. Pak 'm beet 200 miljoen potten, in verschillende potmaten, gaan er bij Hak jaarlijks de deur uit. De omzet? Op die vraag krijg je, sinds Hak niet meer van Hak is, geen antwoord. Alleen de omzet van het moederconcern CSM wordt nog prijsgegeven, “maar het gaat goed met de dochter”. Hak, begonnen met wat familieleden en zeven vaste krachten, is uitgegroeid tot 280 vaste medewerkers, één Hak-telg en gemiddeld 180 oproepkrachten.

De ondernemerslust is na de verkoop aan CSM niet uit de familie verdwenen. Over krap twee maanden slaapt Jan Hak, mede-eigenaar van het bedrijf Bresc en broer van Henk, in een hangmat langs de oevers van de Amazone. Palmharten en vruchten drijven hem naar Brazilië, de ondernemersgeest is ook bij hem uit de fles gekomen.

Henk Hak houdt de familie eens tegen het licht: “Als je de familie bekijkt, dan zie je veel ondernemers. Maar er zijn ook mensen die zich bezighouden met heel andere dingen. Een van mijn ooms, oom Henk, was kunstenaar. En oom Elie kun je ook een kunstenaar noemen. Hij schrijft boekjes, houdt van kunst en muziek. Maar was hij ambtenaar van de burgerlijke stand; hij hield zich voornamelijk bezig met het huwen van mensen. Dat schijnt hij altijd op een ludieke manier gedaan te hebben. Ik kan me best voorstellen dat hij in het dorp de filosoof wordt genoemd. Ik denk dat mijn oom Aart, dat is dus een van de vijf ex-Hak-aandeelhouders, toch wel iets meer filosoof is. Maar wat wil je? Uit een gezin met dertien kinderen kun je mensen met verschillende talenten verwachten.”

Jan en Henk komen uit een gezin van negen kinderen, Henk is de oudste. Hun vader Jos ging tegen wil en dank de handel in. Na een opleiding aan de Landbouwschool wilde hij verder studeren, maar de zaak riep. “Hij is de oudste nog levende Hak. Hij heeft lang dingen moeten doen die hij eigenlijk niet wilde. Onze vader was geen ondernemer. Hij is zeer belezen, veel bezig met de Bijbel. Ik herinner mij dat bij ons thuis regelmatig Bijbelstudies met mensen uit de omgeving plaatsvonden.”

De oorlog speelt een belangrijke rol in de familie Hak. Niet dat de oorlog de stoot tot het ondernemen heeft gegeven, de kiem werd daarvoor in de jaren twintig gelegd. Hak en de oorlog, het dorp kent de verhalen. Maar die verhalen geven geen antwoord op de vraag waarom de familie aan joden en anderen een onderduikadres bood. Henk Hak: “Ik denk dat de familie joden verborgen heeft, omdat dat te maken heeft met hun visie op het volk Israël, het door God uitverkoren volk. En vanuit je christen-zijn kom je op voor het volk van God. Er zijn nog altijd contacten met de mensen die zij verborgen hebben, en met hun kinderen.” Aan de dankbare onderduikers heeft de familie naast goede herinneringen ook de Israëlische onderscheiding Yad Vashem overgehouden. Henk Hak, zijn vrouw Hendrika en de kinderen Jan, Marie en Henk kregen in 1992 de prijs postuum. Wim, Gijs en Jos werden bij leven onderscheiden.

Het bombardement waarbij Jan Hak is omgekomen, zoals het verhaal in het dorp wil, was in werklijkheid een kogel uit een geweer. Naamgenoot en neef Jan Hak: “Het fusilleren van ome Jan heeft een stempel gedrukt op de broers en zusters. Tot op heden. Er waren zeven jongens en Jan studeerde voor arts. Hij was bij ons thuis ondergedoken met nog vier onderduikers. Bij een verraden dropping is mijn oom gepakt en daarna in Vught gefusilleerd. En toen kreeg mijn opa op een bepaald moment alleen een schoen thuis. Ze wisten niet waar hij zat, want anders had misschien oom Gijs hem nog vrij kunnen krijgen. Het verhaal gaat dat oom Gijs wist hoe je mensen vrij kon krijgen. Ze hebben echter nooit geweten dat hij in Vught zat. Mijn oma hoorde later dat hij in gevangenschap mensen het evangelie bracht en de mensen wees op wat er kon gebeuren. De man die de groep verraden heeft, is na de oorlog nog bij mijn oma geweest. Wat hij tegen haar heeft gezegd, weet ik niet. Wel heb ik gehoord dat hij haar om vergeving heeft gevraagd. Zoiets drukt een stempel op de familie, laat dat duidelijk zijn.” Niet alleen Jan, ook Henk Hak is als ondernemer betrokken bij ontwikkelingswerk. De oorsprong van die betrokkenheid ligt, zoals bij veel mensen in het ontwikkelingswerk, bij de zending. Henk: “Mijn familie is altijd betrokken geweest bij de zending. De zendeling Guus Bringsken, die nu meer dan 43 jaar in Brazilieû zit namens de Stichting Christen Zending Brazilië, een stichting waarvan ik sinds 1980 voorzitter ben, was al voor hij vertrok een bekende van mijn familie. De eerst keer dat ik Guus ontmoette - ik was 18 - was hier in de fabriek in Giessen. Hij kwam wat vertellen over de zending. Het feit dat ik in 1980 voorzitter ben geworden, komt ten dele omdat we Guus kenden. Maar er ging meer aan vooraf. Ik werk nu elf jaar bij Hak, voor die tijd heb ik bij Stork-ketels centrales gebouwd. In die tijd woonde ik in Hengelo. Zat in het bestuur van de MTS en nog zo wat van die dingen. Ik maakte snel carrière bij Stork, zat bij de Ronde Tafel. Maar ik dacht: wat kan ik meer doen met mijn geloof? In 1979, ik was toen 35, heb ik de Ronde Tafel opgezegd. En ben vervolgens gaan bidden: wat vraagt de Heer van mij en ons gezin? Vervolgens kwamen in één week tijd Guus Bringsken en dominee De Jong me vragen voor het voorzitterschap. De laatste vroeg me of ik voorzitter wilde worden van Stichting Saron, dat is een pastoraal centrum voor mensen die huwelijksproblemen hebben of tobben met eenzaamheid. Beiden vragen vielen in één week en tegen beiden heb ik 'ja' gezegd en beide functies vervul ik nog steeds.”

Broer Jan Hak volgde een andere weg naar het ondernemerschap in de voedingsmiddelen. Hij was eerst leidinggevende in een ziekenhuislaboratorium. “Ik was eigenlijk in de gezondheidszorg al ondernemer en dat is lang niet altijd gemakkelijk. Een jaar of zes, zeven geleden heb ik samen met een collega de stoute schoenen aangetrokken en zijn we voor onszelf begonnen.” Eerst in het keldertje bij zijn ouders, daarna in een caravan bij het houtbedrijf van de familie. “Vier jaar geleden zijn wij samen met een derde compagnon een klein fabriekje begonnen in Sleeuwijk en vorig jaar is daar een grote hal bij gekomen. Wij zijn in Frankrijk geweest en hebben daar slakken gehaald en gekweekt. Die zijn we gaan verwerken, eerst vers gevacumeerd en later in potten. 's Nachts zijn we hier bij Hak de producten gaan conserveren. Ondertussen is er een hele reeks van producten bijgekomen: knoflook, kruidenboter, paté, zalm en paling.” De slakken en de kruidenboter worden zelf gemaakt. De zalm, paling en garnalen worden onder eigen naam van elders betrokken. “Het bedrijf Bresc geheten is een jong bedrijf, dat elk jaar dertig tot veertig procent groeit. We werken met 15 mensen en een deel daarvan is geestelijk gehandicapt. Dat is de sociale kant van het ondernemen. Voor hen is het werk in een sociale werkplaats te moeilijk. Bij mij doen ze al het etiketteren. Wij hebben van die etiketten die je alleen maar handmatig op de potten kunt doen. Het inpakken gaat prima en ze krijgen een goede vergoeding. Ik ben een overtuigd christen en daaruit komt een sociale bewogenheid.”

De sociale bewogenheid gaat verder dan de Nederlandse bodem. In mei moet tijdens gesprekken met kleine producenten uit het tropisch regenwoud blijken of hun producten, palmharten en vruchten, een kans van slagen heeft op de markt. Bresc, daartoe uitgenodigd door Icco (de interkerlijke organisatie voor ontwikkelingssamenwerking uit Zeist), heeft interesse en wellicht in een later stadium ook grote broer Hak BV. Bresc, dat het vooral van de horeca moet hebben, lijkt de meest aangewezene om de palmharten op de markt te brengen. Bij Jan Hak wordt gedacht in tienduizenden potten, bij Henk in honderdduizenden.

Jan: “Ik heb gelijk gezegd tegen Icco dat er een commerciële grond moet zijn. Dat heb ik ook tegen die mensen daar gezegd. Ik doe het niet alleen voor die mensen, maar ook voor ons bedrijf. Zo simpel ligt het gewoon, maar je kunt wel proberen die mensen een goede prijs te geven. Dan moet je een bedrijf zoeken om het product te vermarkten. Zo'n bedrijf hebben in de handelsonderneming Boas gevondend. Er zijn genoeg palmharten en ze oogsten op een milieuvriendelijke en duurzame manier. Als ze dat niet deden, waren we er niet aan begonnen. Niet alles is daar nu in orde, er moet bijvoorbeeld nog een plafond in de fabriek, maar de eerste blikken Palmito heb ik al in huis.”

Ondernemen in het Amazonegebied kan niet zonder emotie. De uitzichtsloze armoede beroerde beide broers. Jan Hak: “Je voelt je betrokken als je het gezien hebt. Maar dat wil niet zeggen dat je niet moet toetsen op economische haalbaarheid. Dat moet je heel nadrukkelijk scheiden van de indrukken. Je moet kijken welke prijs je hier kunt vragen en dan calculeren wat je daar kunt betalen. Bresc heeft aangegeven wat we er voor kunnen betalen en daar zullen ze het voor moeten doen. Anders wordt er hier niets verkocht. Zo ligt het gewoon. Je wilt geld verdienen, maar niet ten koste van alles. Dat is net als met die geestelijk gehandicapten. Je kunt ze dat betalen wat ze presteren. Als ik ze niet zou betalen, dan komen ze nog. Maar dat doe je niet.”

Inkopen in het Amazonewoud, waar vaders melden dat van de twaalf kinderen er zes zijn gestorven aan malaria of verdronken in de rivier, vergt ook een andere instelling. Jan Hak: “Daar kun je niet hard inkopen en dat doe ik ook niet. Daar ga je inschatten voor wat voor prijs je de producten van die mensen kunt vermarkten. Ik heb ze vorig jaar de hoogst mogelijke prijs geboden. Een zodanige prijs, dat ik er zelf ook nog wat aan verdien. Maar die mensen knijp je niet uit.”

Broer Henk: “De inspiratie ligt in het geloof. Dat is heel duidelijk. Je kunt je talenten volledig voor jezelf besteden. Maar je leeft samen in een wereld en ik denk dat je je talenten beter moet gebruiken. Er wordt blijkbaar gestuurd. Dat ik bij Hak zit, had ik nooit verwacht. Waarom zou ik bij Hak gaan werken? Ik had een uitstekende baan. En toch kom je hier. In 1986 ging het hier bijzonder slecht. Wij, als gezin hebben ervaren dat we hier naar toe moesten. Dat kun je plicht noemen, ik weet het niet. Achteraf kun je zeggen: het is goed geweest. Het bedrijf werd uiteindelijk verkocht. We hebben het goed aan CSM overgedaan en met dat geld kunnen we weer een heleboel mooie dingen doen.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden