Ondergang van een Mexicaanse commune

Mexicaans landschap bij de prehistorische grotten van Mitla en Yagul. FOTO EPA

Het engagement van de Franse schrijver Le Clézio wortelt in de protestjaren. Zijn nieuwe roman 'Urania' speelt zich af rond een commune in Mexico. Uit het verhaal blijkt dat Le Clézio nog altijd gelooft in waarden als eenvoudig idealisme. Maar wel op een intelligente manier.

Op de eerste bladzijden van 'Urania' maakt de lezer kennis met Daniël Sillitoe, die terugkijkt op zijn jeugd in een Noord-Frans dorpje aan het begin van de Tweede Wereldoorlog: "De geur van die tijd zal ik nooit vergeten. Een mengeling van rook en schimmel, de geur van kastanjes en kool, iets kouds, verontrustends."

Maar vooral denkt Daniël aan zijn vriend Mario, die voor hem als een grote broer was en stierf toen de bom die hij bij een brug moest leggen, voortijdig afging. "Het was alsof Mario naar een andere wereld was weggevlogen", noteert Daniël, en in zijn kindergemoed geeft hij die wereld ('de zee, de hemel en de sterren') de naam Urania.

In de tweede scène lijkt de roman opnieuw, en op een heel andere toon, te beginnen. Daniël is inmiddels, jaren later, afgestudeerd als geoloog. Hij reist naar een vallei in Mexico die hij in kaart moet brengen. In de bus erheen maakt hij kennis met de jongen Raphaël Zacharie. Die vertelt over het afgesloten, maar vreedzame leven in een commune in het nabije dorpje Campos, geleid door een Frans-Canadese oorlogsveteraan, Anthony Marti ofwel 'de Raadgever'. Geïntrigeerd besluit Daniël zijn reis niet onmiddellijk voort te zetten. Hij wil Raphaël verder uithoren over Campos. Maar de volgende morgen blijkt zijn reisgenoot al voor dag en dauw uit hun hotel vertrokken. Hij heeft alleen een briefje achtergelaten: "We kennen de dag noch het uur."

In het volgende hoofdstuk lijkt het boek voor een derde maal aan te vangen, ditmaal als een satire. Daniël is aangekomen in het provinciestadje waar hij zijn metingen moet verrichten. Le Clézio schetst met boosaardig plezier de mentaliteit van de patserige fruittelers die het stadje, maar vooral henzelf, rijkdom hebben geschonken, en daarnaast het leventje van de pas afgestudeerde, wereldvreemde academici die in het dal van de Tepalcatepec hun eerste onderzoek komen verrichten. Als weldadig contrapunt tegen de overmoed en onbezonnenheid van deze twee groepen is er Don Thomas, de liefdevol beschreven directeur van het bescheiden wetenschappelijk instituut Emporio, dat het onderzoek financiert.

Zo wordt de lezer met drie vliegende starts achter elkaar de roman ingezogen. Welke richting het verhaal uitgaat blijft daarna lange tijd onduidelijk, maar dat is allesbehalve een bezwaar. De lezer krijgt een beeld van de strikte milieuscheidingen in een Mexicaans stadje: de patsers, de armen, de rechtelozen, de plaatselijke prostituee Lili die de sympathie en nieuwsgierigheid van Daniël wekt, de corrupte rechtspleging. Uiteindelijk blijkt toch het relaas van de onvermijdelijke ondergang van de commune in Campos de belangrijkste verhaallijn.

Dat verhaal krijgt perspectief door alle andere elementen, die samen een mooi beeld van Mexico geven. Met Mexico heeft de Franse Nobelprijswinnaar namelijk een hechte band, en hij is steevast op dreef wanneer hij schrijft over dit land waar hij meer dan tien jaar woonde en werkte. Hij publiceerde in 1988 'Le rêve mexicain ou la pensée interrompue', een onderzoek naar de geestelijke waarden van de precolumbiaanse stammen, en naar wat verloren is gegaan doordat van dat erfgoed afstand is gedaan.

'Urania' sluit aan bij die preoccupatie met een natuurlijk, eenvoudig bestaan. Het leven in de commune van de 'regenboogmensen', zoals de leden zichzelf noemen, wordt beschreven als een idylle van puurheid en harmonie, gezien door de ogen van Daniël. Maar onvermijdelijk sluipt het kwaad er binnen, in de persoon van de voormalige bajesklant Efrain. Hij wordt op een dag liefdevol opgenomen, maar ontpopt zich als een egoïst die de regels overtreedt wanneer hem dat uitkomt en drugs introduceert in de kleine gemeenschap.

Daar komt bij dat de rijkste man van het dal zijn oog heeft laten vallen op het terrein van de commune. Na een onteigening reist de gemeenschap, met de inmiddels stervende Raadgever, af naar een eiland voor de kust van Belize, en valt daar uiteen.

Sommigen moeten bij deze samenvatting wellicht denken aan opgewarmde ideologische kliekjes uit de protestjaren. Het is zeker dat Le Clézio's engagement en idealisme voor een belangrijk deel wortelen in het gedachtengoed uit die tijd. Maar hij is te intelligent om zich daar klakkeloos bij aan te sluiten. Le Clézio kent de verscheurdheid van de ingewikkelde Mexicaanse maatschappij ¿ waar de Spaanse cultuur de indiaanse nooit helemaal heeft kunnen wegvagen ¿ te goed om te geloven in de levensvatbaarheid van een kwetsbaar project als de commune van Campos. Wel gelooft de schrijver in de waarde van eenvoudig idealisme en van aandacht voor de ander zoals die in het door hem beschreven Campos heersen.

Vele jaren later, als gepensioneerde, keert Daniël terug naar Midden-Amerika, en bezoekt er de vrouw met wie hij indertijd samenwoonde. De tijd dat hij in contact stond met de regenboogmensen, zo besluit hij, was de belangrijkste en vormendste tijd van zijn leven. Het was zijn tijd in Urania.

J.M.G. Le Clézio: Urania. Vertaald uit het Frans door Maria Noordman. De Geus, Breda. ISBN 9789044515282; 280 blz.
€19,90



Nomade op zoek naar harmonie en schoonheid

Jean-Marie Gustave Le Clézio (1940) ontving in 2008 de Nobelprijs voor de literatuur ¿ een toekenning die voor velen als verrassing kwam. Toch had de Franse schrijver toen al zo'n veertig titels op zijn naam staan, vooral reisboeken en romans. Zijn stijl laat zich moeilijk definiëren, zijn toon is nu eens poëtisch, dan weer filosofisch, en altijd geëangageerd. Le Clézio beschouwt zichzelf als 'nomade', permanent op zoek naar de schoonheid en harmonie die in de westerse industriële beschaving volgens hem verloren zijn gegaan. Zijn eerste lange reis maakte de schrijver als achtjarige, van Nice naar Nigeria op een vrachtschip. Daar ontmoette hij voor het eerst zijn vader, die het Afrikaanse land als arts werkte.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden